Fritjof Capra Over Leven En Leiderschap Voor Een Duurzame Gemeenschap

Duurzaamheid is geen individuele eigenschap, maar een eigenschap van een heel netwerk van relaties.

Het is een gemeenschapspraktijk. Dit is de fundamentele les die we van de natuur moeten leren. De manier om leven in stand te houden, is door een gemeenschap op te bouwen en te koesteren. Een duurzame menselijke gemeenschap werkt samen met andere gemeenschappen – zowel menselijke als niet-menselijke – op manieren die hen in staat stellen te leven en zich te ontwikkelen volgens hun aard. Duurzaamheid betekent niet dat dingen niet veranderen. Het is een dynamisch proces van co-evolutie, geen statische toestand.

Vanwege de nauwe band tussen duurzaamheid en gemeenschap, kunnen basisprincipes van ecologie ook worden opgevat als principes van gemeenschap. Ze kunnen met name leidende principes zijn voor het opbouwen en koesteren van duurzame leergemeenschappen. Ze zijn uiterst relevant voor het innemen van leiderschapsposities en het bewerkstelligen van systemische verandering binnen onze scholen.

Praktijkgemeenschappen

Het netwerk wordt erkend als het basispatroon voor de organisatie van alle levende systemen. Biologische systemen zijn netwerken van chemische reacties; sociale systemen zijn communicatienetwerken. De laatste jaren zijn netwerken een belangrijk aandachtspunt geworden, niet alleen in de wetenschap, maar ook in de maatschappij als geheel en in een opkomende mondiale cultuur.

Het internet is een krachtig wereldwijd communicatienetwerk geworden en steeds meer bedrijven zijn tegenwoordig georganiseerd als gedecentraliseerde netwerken van kleinere eenheden. Soortgelijke netwerken bestaan ​​ook tussen non-profitorganisaties en niet-gouvernementele organisaties. Netwerken is al jaren een van de belangrijkste activiteiten van politieke grassrootsorganisaties.

Er zijn ook veel informele netwerken binnen menselijke organisaties. Organisatietheoretici noemen deze netwerken 'communities of practice', waarin mensen relaties opbouwen, elkaar helpen en dagelijkse activiteiten op persoonlijk niveau betekenisvol maken.

Binnen elke organisatie is er een cluster van onderling verbonden communities of practice. Hoe meer mensen betrokken zijn bij deze informele netwerken, en hoe meer ontwikkeld en verfijnd de netwerken zijn, hoe beter de organisatie in staat zal zijn om te leren, creatief te reageren op nieuwe omstandigheden, te veranderen en te evolueren. Met andere woorden: de levendigheid van de organisatie schuilt in haar communities of practice. Deze overwegingen impliceren dat de meest effectieve manier om het potentieel van een organisatie voor creativiteit en leren te vergroten, is door haar communities of practice te versterken.

De opkomst van nieuwigheid

Als de creativiteit en het leerpotentieel van een organisatie gevestigd zijn in haar communities of practice, hoe manifesteren deze processen zich dan feitelijk in die levende netwerken en communities?

Om deze vraag te beantwoorden, moet ik verwijzen naar de stroom van energie en materie door alle levende netwerken. In menselijke netwerken komt dit overeen met een stroom van informatie en ideeën. In beide gevallen moet het systeem openstaan ​​voor deze voedingsstroom om te overleven. De afgelopen 25 jaar is de dynamiek van deze stroom zeer gedetailleerd bestudeerd. Deze studies hebben geleid tot een zeer belangrijke ontdekking: de tweede les uit de natuur waar leiders van transformatie zich bewust van moeten zijn.

Levende systemen blijven over het algemeen stabiel, ook al stromen energie en materie erdoorheen en veranderen hun structuren voortdurend. Maar zo nu en dan komt zo'n open systeem een ​​punt van instabiliteit tegen, waar het ofwel instort ofwel, vaker, spontaan nieuwe ordeningsvormen ontstaan.

Deze spontane opkomst van orde op kritieke punten van instabiliteit, die vaak kortweg 'emergentie' wordt genoemd, is een van de kenmerken van het leven. Het wordt erkend als de dynamische oorsprong van ontwikkeling, leren en evolutie. Met andere woorden, creativiteit – het ontstaan ​​van nieuwe vormen – is een sleuteleigenschap van alle levende systemen.

In een menselijke organisatie kan de gebeurtenis die het emergentieproces in gang zet een terloopse opmerking zijn, die misschien niet eens belangrijk lijkt voor de persoon die hem maakte, maar die voor sommige mensen in een community of practice betekenisvol is. Omdat de opmerking betekenisvol voor hen is, zullen ze de informatie snel verspreiden via de netwerken van de organisatie.

Terwijl de informatie door verschillende feedbacklussen circuleert, kan deze worden versterkt en uitgebreid, zelfs in die mate dat de organisatie deze niet langer kan absorberen in de huidige staat van de organisatie. Wanneer dat gebeurt, is een punt van instabiliteit bereikt. Het systeem kan de nieuwe informatie niet integreren in de bestaande orde; het wordt gedwongen een aantal van zijn structuren, gedragingen of overtuigingen los te laten. Het resultaat is een staat van chaos, verwarring, onzekerheid en twijfel. Uit die chaotische toestand ontstaat een nieuwe vorm van orde, georganiseerd rond nieuwe betekenissen. De nieuwe orde is niet door een individu ontworpen, maar is het resultaat van de collectieve creativiteit van de organisatie.

Opkomst en ontwerp

In de levende wereld uit de creativiteit van het leven zich via het proces van ontstaan. De structuren die gecreëerd worden – biologische structuren van levende organismen en sociale structuren in menselijke gemeenschappen – kunnen met recht "opkomende structuren" worden genoemd. Vóór de evolutie van de mens waren alle levende structuren op aarde opkomende structuren. Met de menselijke evolutie kwamen taal, conceptueel denken en alle andere kenmerken van bewustzijn. Dit stelde de mens in staat doelen en strategieën te formuleren en zo structuren te creëren door middel van ontwerp.

Menselijke organisaties bevatten altijd zowel ontworpen als opkomende structuren. De ontworpen structuren zijn de formele structuren van de organisatie, zoals beschreven in de officiële documenten. De opkomende structuren worden gecreëerd door de informele netwerken en communities of practice van de organisatie. Deze twee soorten structuren zijn zeer verschillend en elke organisatie heeft beide nodig. Ontworpen structuren bieden de regels en routines die nodig zijn voor effectief functioneren. Ze zorgen voor stabiliteit.

Emergent structuren daarentegen bieden vernieuwing, creativiteit en flexibiliteit. Emergent structuren zijn adaptief en in staat tot verandering en ontwikkeling. In de complexe organisatorische omgeving van vandaag de dag beschikken puur ontworpen structuren niet over de vereiste responsiviteit en het leervermogen.

Het probleem is niet het verwerpen van ontworpen structuren ten gunste van opkomende structuren. We hebben beide nodig. Dit is de derde leiderschapsles uit de natuur. In elke menselijke organisatie bestaat er een spanning tussen de ontworpen structuren, die machtsverhoudingen belichamen, en de opkomende structuren, die de levendigheid en creativiteit van de organisatie vertegenwoordigen. De uitdaging voor leiders is om de juiste balans te vinden tussen de creativiteit van het opkomende en de stabiliteit van het ontwerp.

Een nieuw soort leiderschap

Het inzicht in het belang van emergentie voor de creativiteit van een menselijke organisatie heeft geleid tot het verkennen van een nieuw soort leiderschap. Het traditionele idee van een leider is dat van iemand die een visie kan uitdragen, deze helder kan verwoorden en met passie en charisma kan communiceren.

Dit is nog steeds belangrijk, maar er is ook een andere vorm van leiderschap, namelijk het faciliteren van de opkomst van nieuwigheid. Dit is onze vierde les uit de natuur. Het faciliteren van opkomst betekent het creëren van voorwaarden in plaats van het geven van richting. Het betekent het gebruiken van de macht van autoriteit om anderen te versterken. Beide vormen van leiderschap hebben te maken met creativiteit. Leiderschap betekent een visie creëren, gaan waar nog niemand eerder is geweest. Het betekent ook de ruimte creëren voor de gemeenschap als geheel om iets nieuws te creëren.

Om emergentie effectief te faciliteren, moeten gemeenschapsleiders de verschillende stadia van dit fundamentele levensproces herkennen en begrijpen. Emergentie vereist een actief communicatienetwerk. Het faciliteren van emergentie betekent daarom allereerst het opbouwen en koesteren van dergelijke communicatienetwerken.

Bovendien moeten we niet vergeten dat het ontstaan ​​van nieuwigheid een kenmerk is van open systemen. Dit betekent dat de organisatie open moet staan ​​voor nieuwe ideeën en kennis. Het faciliteren van het ontstaan ​​van nieuwigheid omvat het creëren van die openheid – het bevorderen van een leercultuur waarin voortdurend vragen stellen wordt aangemoedigd en innovatie wordt beloond.

De ervaring van de kritieke instabiliteit die voorafgaat aan de opkomst van nieuwigheid kan gepaard gaan met onzekerheid, angst, verwarring of twijfel aan jezelf. Ervaren leiders erkennen deze emoties als integrale onderdelen van de gehele dynamiek en creëren een klimaat van vertrouwen en wederzijdse steun.

Tijdens het veranderingsproces kunnen sommige oude structuren uit elkaar vallen, maar zolang het ondersteunende klimaat en de feedbackloops in het communicatienetwerk blijven bestaan, is de kans groot dat er nieuwe en betekenisvollere structuren ontstaan. Wanneer dat gebeurt, voelen mensen vaak een gevoel van verwondering en euforie, en nu is het de rol van de leider om deze emoties te erkennen en mogelijkheden te bieden om te vieren.

Leiders moeten de opkomende nieuwigheid kunnen herkennen, verwoorden en integreren in het ontwerp van de organisatie. Niet alle opkomende oplossingen zullen echter levensvatbaar zijn, en daarom moet een cultuur die opkomende nieuwigheid ondersteunt de vrijheid bieden om fouten te maken. In zo'n cultuur wordt experimenteren aangemoedigd en wordt leren net zo gewaardeerd als succes.

Conclusie

Levenskracht brengen in menselijke organisaties door hun communities of practice te versterken, vergroot niet alleen hun flexibiliteit, creativiteit en leerpotentieel, maar versterkt ook de waardigheid en menselijkheid van de medewerkers binnen de organisatie, doordat zij zich verbinden met die kwaliteiten in zichzelf. Met andere woorden: de focus op leven en zelforganisatie versterkt het zelf. Het creëert mentaal en emotioneel gezonde werk- en leeromgevingen waarin mensen zich gesteund voelen in het streven naar hun eigen doelen en hun integriteit niet hoeven op te offeren om de doelen van de organisatie te bereiken.

***

Voor meer inspiratie kunt u aanstaande zaterdag deelnemen aan de Awakin Call met de bekende auteur, natuurkundige en systeemtheoreticus Fritjof Capra. Aanmelden en meer informatie vindt u hier.