Badakigu Guztiok Hezkuntza Eraldatuko Duena Ez Dela Beste Teoria bat, Beste Liburu Bat Edo Beste Formula bat, Baizik Eta Munduan Izateko Modu Eraldatu bat. Hezkuntzaren Ohiko Tranpen Artean —lehia, Borroka intelektuala, Datu Sorta Estu Batekin Obsesioa

Carleton Collegen irakasle bat izan nuen, nire bizitza aldatu zuena, baina etengabe ematen zituen hitzaldiak. Eskuak altxatzen genituen eta hitz bat ertzetik sartzen saiatzen ginen, eta hark esaten zigun: "Itxaron pixka bat. Ordu amaieran iritsiko naiz horretara". Ez zuen aste amaieran, hilabete amaieran, urte amaieran iritsiko. Hogeita hamar urte geroago, nire eskua oraindik altxatuta dago! Hil da, zoritxarrez, baina oraindik ere esandakoarekin nago.

Zer ote zen berak irakasten zuen gizarte-pentsamenduaren munduarekin hain sakonki lotuta sentiarazten ninduen magia hori galdetu nion neure buruari, nahiz eta bera, funtsean, lotsati eta traketsa izan, ez zekien nola konektatu nirekin gizarte-mailan.

Adierazpen marxista sendo bat egingo zuen, aurpegi harritua agertuko zitzaion, eta hona etorriko zen eta bere buruarekin eztabaidatuko zuen ikuspuntu hegeliar batetik. Ez zen antzezpen bat. Benetan nahasita zegoen.

Eta urte batzuk geroago konturatu nintzen zer zen kontua. Ez zuen behar gu komunitatean egotea! Nork behar ditu Chicagoko Iparraldeko Kostaldeko 18 urteko gazteak Marx, Hegel, Troeltsch eta beste pertsona interesgarri batzuekin elkartzen zarenean? Baina berak ireki zidan inoiz ireki ez zen ate bat, irudimenezko eta pentsamenduzko mundu bat, nik existitzen ez nuena, eta ekintza izugarri atsegina izan zen. Gizon harrigarria zen, bere baitan komunitate bat zeramana, aspaldi joan ziren pertsonen komunitate bat.

(Iruzkin politiko samarra da hau, baina harrituta nago Hillary Clintonen eta Eleanor Rooseveltekin izandako elkarrizketen inguruko polemika honekin. Azken finean, arte liberalen muina hildakoekin hitz egiteko gaitasuna da. Jendeak urtean 25.000 dolar ordaintzen ditu hildakoekin nola hitz egin ikasteko. Hezkuntza liberala izatea deitzen zaio!)

Laugarrenik, sakratuaren zentzua berreskuratuko bagenu, irakaskuntza eta ikaskuntza posible egiten duen apaltasuna berreskuratuko genuke.

Akademiako guztiek dakite zer esan nahi zuen Freeman Dysonek Lurra suntsitzeko mehatxua zuen arma nuklearraren garapenari buruz esan zuenean: "Ia eutsiezina da gure gogoarekin zer egin dezakegun ikusten dugunean gainditzen gaituen harrokeria". Hainbeste harrokeria, ezen biradera biratzen jarraituko baitugu Lurra bera suntsitu arte. Apaltasunarekin bakarrik, gauza sakratuen aurrean egoteak eta errespetu izeneko kalitate sinplea ezagutzeak dakarren apaltasunarekin, da posible benetako ezagutza, irakaskuntza eta ikaskuntza.

Duela urte pare bat, Watson eta Crick-ek, DNA molekularen aurkitzaileek, aurkikuntza horren 40. urteurrena ospatu zuten. Double Helix liburua irakurri duzuenoi badakizue bizitza akademikoaren aurkako bertute guztiei buruzkoa dela: lehiakortasuna, egoa, gutizia, boterea eta dirua.

Baina DNAren aurkikuntzaren 40. urteurrenean elkarrizketatu zituztenean, James Watsonek esan zuen: "Molekula oso ederra da. Bere aintza Francisengan eta nigan islatu zen. Uste dut nire bizitzaren gainerakoa DNArekin lotuta egoteko ia parekoa nintzela frogatzen saiatu naizela, eta hori lan zaila izan da".

Orduan, Francis Crickek —Watsonek behin esan zuenez: «Inoiz ez dut umore apal batean ikusi»— erantzun zuen: «Molekula batek gainditu gintuen».

Azkenik, sakratuaren zentzua berreskuratuko bagenu, harridura eta harridura gaitasuna berreskuratuko genuke, hezkuntzan ezinbesteko ezaugarria dena. Badakit zer gertatzen den testuinguru akademiko batean harrituta geratzen garenean. Armarik hurbilenera iristen gara eta ahalik eta azkarren harridura hiltzen saiatzen gara, beldurrez hiltzen garelako.

Ez dut inoiz ulertuko zergatik sinesten duen jendeak hain sutsuki lehia dela ideia berriak sortzeko modurik onena, esperientziaz badakidalako zer gertatzen den lehian. Lehiaketan ez duzu ideia berri baten bila joaten, ideia berri bat arriskutsua baita. Ez dakizu nola erabili. Ez dakizu nora eramango zaituen. Ez dakizu zein albo utzi dezakeen zabalik. Lehiaketan, arma gisa erabiltzen dakizun ideia zahar baten bila joaten zara, eta gezurra ahalik eta azkarren uxatzen duzu.

Gure paisaia berdindu dugu. Goi-mailako hezkuntzako paisaia objektibo honen nire irudia da hain laua dela, hain barietaterik gabekoa, hain hutsala, ezen agertzen den eta harritzen gaituen edozer gauza berehala mehatxu gisa definitzen baita. Nondik dator? Nondik dator? Lurpetik izan behar du. Deabruaren lana izan behar du.

Paisaia sakratuak muinoak eta haranak, mendiak eta errekak, basoak eta basamortuak ditu, eta harridura gure etengabeko laguna den lekua da —eta harridura esan ezin den bertute intelektuala da—. Horiek dira, uste dut, berreskuratuko genituzkeen gauza batzuk, konferentzia honetako gaiak gure bizitzan eta hezkuntzan jarraituko bagenitu.

Azken hitz bat esan nahi dut sakratua berreskuratzeko bideari buruz, hemendik hara iristeari buruz. Ez dut uste gure erakundeei eskatu diezaiekeenik, edo espero dugunik, aipatu ditudan sakratuaren ezaugarriak agertzea. Ez dut uste erakundeak egokiak direnik sakratua eramateko. Uste dut distortsioa gertatzen dela sakratua testuinguru edo esparru instituzional batean jartzen denean.

Uste dut erakundeek badutela erabilgarritasuna. Baditute egiteko lanak. Guztiok ditugu erabaki bokaziozko garrantzitsuak erakundeen barruan edo kanpoan egon eta dantza hori nola egin erabakitzeko, denok dakigulako zein den haien kooptazio ahalmena. Baina ez dut uste hemen hizpide duguna Eliza Katoliko Erromatarrak edo Lagunen Elkarte Erlijiosoaren Filadelfiako Urteko Bilerak edo Coloradoko Unibertsitateak (Boulder) edo Naropa Institutuak eramango dutenik. Uste dut gauza hauek direla gure bihotzetan mundura eramaten ditugunak, bakardadean eta komunitatean.

Paisaia eraldatu duten gizarte-mugimenduei buruzko ikerketa txiki bat egiten ari naiz: emakumeen mugimendua, beltzen askapen mugimendua, homosexualen eta lesbianen identitatearen mugimendua, Ekialdeko Europako eta Hegoafrikako askatasunaren aldeko mugimendua. Ez zaituztet gogaituko mugimenduek nola eboluzionatzen duten xehetasun guztiekin. Hitz batzuk esan nahi ditut gizarte-mugimenduen abiapuntua ulertzen dudan bezala.

Uste dut mugimenduak hasten direla kultura arrotz baten erdian oso isolatuta eta bakarrik sentitzen diren gizabanakoek, egoera hilgarri baten erdian, bizitza ematen duen zerbaitekin harremanetan jartzen direnean. Gizaki batek har dezakeen erabakirik oinarrizkoenetako bat hartzen dute, nik “gehiago zatituta ez” bizitzeko erabakia deitzen dudana, kanpotik norberaren egia barnean baino modu ezberdinean ez jokatzeko erabakia.

Rosa Parksen erabakia deitzen diot, niretzat eta ezagutzen ditudan pertsona askorentzat enblematikoa delako, oso bakartia eta isolatua senti daitekeen erabaki baten potentzial historikoaz. Rosa Parks prestatuta zegoen egun horretarako autobusean, Montgomeryn, Alabaman, 1955eko abenduaren 1ean. Hainbat modutan prestatuta zegoen. Highlander Folk School-era joan zen, Martin Luther Kingek ere indarkeriarik eza ikasi zuen tokian. NAACPko idazkaria zen bere komunitatean.

Baina denok dakigu egun horretan —une horretan— eseri zenean, ez zuela ziurtasunik teoriak funtzionatuko zuenik, estrategiak arrakasta izango zuenik, ezta ekintza horren ondoren bere lagunak zirela esaten zuten pertsonak berarekin egongo zirenik ere. Bakardadean hartutako erabakia izan zen, baina leku eta garai hartan beste pertsona askok hartutako erabakiaren adierazgarri bat, eta bera eredugarri bihurtu da. Herrialdeko legeak eta legeak aldatu zituen erabakia izan zen.

Askotan galdetu izan diot neure buruari non aurkitzen duten jendeak ausardia horrelako erabaki bat hartzeko, erakundearen boterea buru gainera eroriko zaiela jakinda? Nola aurkitzen dute ausardia horrelako erabaki bat hartzeko, estatusa galtzea, ospea galtzea, diru-sarrerak galtzea, lana galtzea, lagunak galtzea eta, agian, zentzua galtzea ekar dezakeela badakitelako?

Erantzuna Rosa Parks, Václav Havel, Nelson Mandela eta mundu honetako Dorothy Days-en bizitzak aztertuz datorkit. Pertsona hauek ulertu dute inork ezar diezagukeen zigorrik ezin dela gure gain jarri gure gain jartzen dugun zigorra baino okerragoa izan, gure gutxiespenean konspiratuz, bizitza zatitua biziz, kanpotik egia dela dakigunarekin bat etorriz kanpotik jokatzeko eta hitz egiteko oinarrizko erabakia hartzen ez dugulako.

Eta erabaki hori hartu bezain laster, gauza harrigarriak gertatzen dira. Alde batetik, etsaiak etsai izateari uzten dio. Rosa Parks egun hartan eseri zenean, neurri batean aitortu zuen arrazismoarekin konspiratuz, arrazismoa sortzen lagundu zuela. Hezkuntza heriotzgarriarekin konspiratuz, hezkuntza heriotzgarriarekin sortzen laguntzen dugu. Baina gehiago zatituta ez bizitzea erabakiz, hori guztia aldatzen laguntzen dugu.

Polizia autobusera iritsi zenean egun hartan, Rosa Parksi esan zioten: «Badakizu hor eserita jarraitzen baduzu, kartzelara sartu beharko zaitugula». Eta haren erantzuna historikoa izan zen. «Egin dezakezu hori». Oso modu adeitsua esateko: «Zer esan nahi du zure kartzelak azken 43 urteetan izan dudan espetxealdiarekin alderatuta, gaur ateratzen naizen espetxealdiarekin?».

Ez dakit non zauden zure bidaian. Nire bidaia etengabe da zatituta bizitzeak zer esan nahi duen ulertzen saiatzea. Eta uste dut konferentzia honetatik hezkuntzaren testuinguruan erabaki hori hobeto ulertzen badugu, merezi duen zerbait egingo dugula.