Hoe De Verbluffende Abstracte Kunst Van Hilma Af Klint Onze Ogen Opent Voor Nieuwe Manieren Van Kijken

Recensie: Hilma af Klint, The Secret Paintings. Art Gallery of New South Wales.

In 1986 kregen kunsthistorici die kunst zien als een vorm van lineaire progressie die met de tijd 'verbetert' een onaangename verrassing. De tentoonstelling 'The Spiritual in Art - Abstract Paintings 1890-1985' van het Los Angeles County Museum of Art introduceerde een tot dan toe onbekende vrouwelijke kunstenaar.

Het probleem was niet alleen dat deze kunst zo buitengewoon mooi was, maar ook dat de schilderijen in het begin van de 20e eeuw waren gemaakt.

Hilma af Klint stond ooit bekend als een minderjarige academische Zweedse kunstenaar. Ze werd geboren in 1862 en was een van de eerste vrouwen die afstudeerde aan de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten in Stockholm. Ze exposeerde ook bij de Zweedse Algemene Kunstvereniging.

Maar deze schilderijen, tentoongesteld in Los Angeles, onthulden een ander leven, een andere kunst. Haar betrokkenheid bij het spiritualisme had haar kunst zo geradicaliseerd dat ze alleen maar omschreven kan worden als een van de grote abstracte kunstenaars.

Haar werk was dé sensatie op de Biënnale van Venetië in 2013, met een grootschalige retrospectieve tentoonstelling georganiseerd door het Moderna Museet, die datzelfde jaar te zien was in Stockholm, Berlijn en Malaga. In 2018 verbrak de tentoonstelling in het Guggenheim Museum in New York alle bezoekersrecords. Hilma af Klint: The Secret Paintings brengt haar kunst voor het eerst naar het zuidelijk halfrond.

De transformatie van af Klint van bekwame academicus tot inspirerende mystieke abstractie is het resultaat van dezelfde ideeën die veel van haar tijdgenoten hebben beïnvloed, waaronder Kandinsky, Mondriaan, Klee en Malevich.

In plaats van de kunstgeschiedenis te herschrijven door haar neer te zetten als een tot dan toe onbekende, grote vrouwelijke kunstenaar, is het waarschijnlijk nuttiger om deze ideeën en hun impact op haar kunst te overwegen.

Wetenschappelijke en mystieke verandering

De wetenschappelijke ontdekkingen van eind 19e en begin 20e eeuw zorgden ervoor dat veel mensen de aard van het heelal in twijfel gingen trekken.

In de 17e eeuw ontdekte Isaac Newton dat licht uit deeltjes bestond. Begin 19e eeuw leidde Goethes kleurenleer ertoe dat velen de spirituele en psychologische kracht van kleur inzagen. Begin 20e eeuw toonde Max Planck aan dat lichtdeeltjes energie hadden.

Hilma af Klint, Groep 1, Primordiale chaos, nr. 16. 1906-1907. Olieverf op doek, 53 x 37 cm. Met dank aan Stichting Hilma af Klint. Hak016. Foto: Het Moderna Museet, Stockholm, Zweden

Velen begonnen te denken dat, als het universum meer was dan het leek, er misschien andere levens op verschillende astrale niveaus leefden. Misschien was het voor sommigen mogelijk om medium te zijn en zich open te stellen voor communicatie met spirituele gidsen in deze werelden.

Aan het einde van de 19e eeuw ontstond er een nieuwe religie, theosofie, die zowel oude wijsheden als moderne wetenschap combineerde.

Tegenwoordig lijkt dit misschien extreem esoterisch, maar theosofie bood een ogenschijnlijk logisch en modern geloofssysteem. De verspreiding ervan was wereldwijd en speelde een belangrijke rol bij de bevrijding van kleur in het vroege Australische modernisme. In Sydney was de Theosophical Society in 1926 voldoende mainstream om een ​​radiostation te starten: 2GB.

Lees meer: ​​De tentoonstelling van Clarice Beckett is een zintuiglijke waardering van haar magische momenten in de tijd

Het is niet verwonderlijk dat Klint een volgeling wordt. Wat wel verrassend is, is de kracht van de kunst die hierdoor vrijkomt.

In 1896 sloot ze zich aan bij een groep van vier collega's die ze The Five noemden. Zij onderzochten de geestenwereld en hielden zich bezig met automatisch tekenen.

Hilma af Klint, Zonder titel, 1908. Droge pastel en grafiet op papier. 52,5x62,6cm. Met dank aan Stichting Hilma af Klint. Hak1258. Foto: Het Moderna Museet, Stockholm, Zweden

In 1906 leidden haar spirituele gesprekken ertoe dat haar spirituele gids Amaliel een nieuwe serie 'opdracht' gaf, 'De Schilderijen voor de Tempel'. Later beschreef ze dit als 'de enige grote taak die ik in mijn leven heb volbracht'.

Af Klint zag zichzelf echter niet alleen als een doorgeefluik voor de geesten:

Het was niet zo dat ik blindelings naar de geesten moest luisteren, maar dat ik me moest voorstellen dat ze altijd aan mijn zijde stonden.

De eerste Schilderijen voor de Tempel werden voltooid vijf jaar voordat Kandinsky zijn revolutionaire betoog voor abstractie verkondigde in Het Spirituele in de Kunst.

In 1907 schilderde ze haar grote serie werken, De Tien Grootste.

Hilma af Klint, Groep IV, De tien grootste nr. 3, jeugd. 1907. Tempera op papier gemonteerd op doek, 321 x 240 cm. Met dank aan de Hilma af Klint Stichting. Hak104. Foto: Het Moderna Museet, Stockholm, Zweden.

Ze zijn hoe dan ook een magnifieke studie van de seizoenen van het leven. Elementen van de natuur, geometrie en mysterieuze schriftuur worden gevolgd via jeugdige bloemblauwen naar oranje jeugd, mauve en geel van de volwassenheid, en vervolgens naar de kiemen van de ouderdom waar de rode verf helemaal vervaagd en dun is.

Installatiebeeld van The Ten Largest op de tentoonstelling Hilma af Klint: The Secret Painting in de Art Gallery of New South Wales, 12 juni - 19 september 2021. Foto: Jenni Carter © AGNSW

De waarde van vergeten worden

Om te begrijpen waarom haar kunst zich zo heeft ontwikkeld en waarom deze zo lang zo onbekend was, is het waarschijnlijk de moeite waard om de gebeurtenissen uit haar leven en haar eigen positie te bekijken.

Hilma af Klint kwam uit een aristocratische Zweedse marinefamilie. Tijdens de Eerste Wereldoorlog stond Zweden voor gewapende neutraliteit, maar ze was zich maar al te bewust van het bloedbad. Haar Zwanenserie, die kort na het uitbreken van de oorlog begon, plaatst witte zwanen tegen zwarte zwanen terwijl vormen abstracter worden, harmonieus lussen, oplossen in geometrie en pure abstractie – totdat de twee zwanen helemaal aan elkaar vastzitten. Elk bevatte elementen van de ander.

Hilma af Klint, Groep IX/SUW, De zwaan, nr. 1. 1914-1915. Olieverf op doek, 150-150 cm. Met dank aan Stichting Hilma af Klint. Hak149. Foto: Het Moderna Museet, Stockholm, Zweden

In 1908 toonde Hilma af Klimt de Tempelschilderingen aan Rudolph Steiner. Hij begreep haar werk niet en waardeerde de manier waarop zij zichzelf zag als iemand die met geesten werkte niet.

Dit, samen met de last van de zorg voor haar zwakke en blinde moeder, zou de reden kunnen zijn waarom ze vier jaar lang stopte met schilderen. Het zou ook de reden kunnen zijn waarom ze haar kunst geheim hield tot twintig jaar na haar dood.

Er is ook een meer pragmatische reden. Ondanks al zijn bestudeerde neutraliteit stond Zweden zeer dicht bij Duitsland toen de nazi's aan de macht kwamen: radicale abstracte kunst met mystieke ondertonen had problemen kunnen opleveren.

Hilma af Klint, Groep X, Altaarstuk, nr. 1. 1915. Olie- en metaalblad op doek, 237,5 x 179,5 cm. Met dank aan Stichting Hilma af Klint. Hak187. Foto: Het Moderna Museet, Stockholm, Zweden

Hilma af Klint overleed in 1944. In 1970, na het zien van de rijkdom van de creatieve nalatenschap van zijn tante, bood haar neef Erik haar kunst aan het Zweedse Moderna Museet aan. Het geschenk werd echter resoluut afgewezen toen de directeur hoorde dat ze mystica en medium was.

Een jaar later publiceerde Linda Nochlin Why Have There Been No Great Women Artists? — een essay dat een nieuw tijdperk van wetenschappelijke herwaardering van kunst door vrouwen inluidde.

Het was misschien een geluk dat deze gift werd afgewezen. Bijna al haar kunst is nu eigendom van de Hilma af Klint Foundation, opgericht door haar familie. Het zal nooit op de kunstmarkt verspreid raken of onderwerp van speculatie door handelaren worden.

In plaats daarvan is het een blijvende bron voor wetenschappers en publiek, die zich kunnen verwonderen over de meditatieve schoonheid van haar vormen, de gloed van haar kleuren en de manier waarop zij de ogen opent voor nieuwe manieren van kijken.

Hilma af Klint: The Secret Paintings is tot en met 19 september te zien in de Art Gallery of New South Wales en vanaf 4 december in de City Gallery Wellington.