Jak stworzyć przestrzeń świętą?

Aby zaprojektować Świątynię Bahaitów Ameryki Południowej, architekt Siamak Hariri skupił się na oświetleniu — od formy świątyni, która uchwyciła ruch słońca w ciągu dnia, po opalizujący, świetlisty kamień i szkło użyte do jej budowy. Dołącz do Haririego w podróży przez proces twórczy, podczas którego bada, co tworzy święte doświadczenie w świeckim świecie.

Szkoła architektury, w której studiowałem jakieś 30 lat temu, znajdowała się po drugiej stronie ulicy od wspaniałej galerii sztuki zaprojektowanej przez wspaniałego architekta Louisa Kahna. Uwielbiam ten budynek i często go odwiedzałem. Pewnego dnia zobaczyłem, jak ochroniarz przesuwał ręką po betonowej ścianie. I sposób, w jaki to robił, wyraz jego twarzy — coś mnie poruszyło. Widziałem, że ochroniarz był poruszony budynkiem i że architektura ma taką zdolność poruszania. Widziałem to i pamiętam, że pomyślałem: „Wow. Jak architektura to robi?”

W szkole uczyłam się projektowania, ale tutaj – tutaj była reakcja serca. I dotknęła mnie do głębi.

Wiesz, aspirujesz do piękna, zmysłowości, atmosfery, reakcji emocjonalnej. To jest sfera niewyrażalnego i niemierzalnego. I po to żyjesz: szansa na spróbowanie.

W 2003 r. ogłoszono otwarty nabór projektów świątyni bahaickiej dla Ameryki Południowej. Była to pierwsza świątynia w całej Ameryce Południowej. To świątynia kontynentalna, niezwykle ważny kamień milowy dla społeczności bahaickiej, ponieważ byłaby to ostatnia świątynia kontynentalna i otworzyłaby drzwi do budowy świątyń narodowych i lokalnych na całym świecie.

A streszczenie było myląco proste i wyjątkowe w annałach religii: okrągły pokój, dziewięć boków, dziewięć wejść, dziewięć ścieżek, umożliwiających dotarcie do świątyni ze wszystkich stron, dziewięć symbolizujących pełnię, doskonałość. Bez ambony, bez kazań, ponieważ w wierze bahaickiej nie ma duchowieństwa. A w świecie, który stawia mury, projekt musiał wyrażać w formie coś zupełnie przeciwnego. Musiał być otwarty, przyjazny dla ludzi wszystkich wyznań, o różnych ścieżkach życiowych, z różnych środowisk lub bez żadnej wiary; nowa forma świętej przestrzeni bez wzorca ani modeli, z których można by czerpać. To było jak projektowanie jednego z pierwszych kościołów dla chrześcijaństwa lub jednego z pierwszych meczetów dla islamu.

Więc żyjemy w świeckim świecie. Jak dziś projektuje się przestrzeń sakralną? I jak w ogóle definiuje się, co jest święte dzisiaj?

Natrafiłem na ten piękny cytat z pism bahaickich i mówi on o modlitwie. Mówi, że jeśli wyciągniesz rękę w modlitwie i jeśli twoja modlitwa zostanie wysłuchana – co jest już bardzo interesujące – filary twojego serca staną się błyszczące.

I spodobał mi się ten pomysł wnętrza i zewnętrza, jak wtedy, gdy widzisz kogoś i mówisz: „Ta osoba jest promienna”. I myślałem: „O mój Boże, jak moglibyśmy zrobić z tego coś architektonicznego, gdzie tworzysz budynek, który ożywa dzięki światłu? Jak alabaster, jeśli pocałujesz go światłem, ożywa. I narysowałem ten szkic, coś z dwiema warstwami, półprzezroczystego ze strukturą pomiędzy, która przechwytuje światło. Może czysta forma, pojedyncza forma emanacji, którą można sobie wyobrazić, że będzie cała kopułą, a wszystko, co robiliśmy, wyglądało zbyt podobnie do jajka.

(Śmiech)

Plama.

Więc szukasz. Wszyscy znacie to szalone poszukiwanie, pozwalanie procesowi was porwać, i żyjecie dla niespodzianek. I pamiętam, że całkiem przypadkiem zobaczyłem ten krótki filmik rośliny poruszającej się w świetle, i to sprawiło, że pomyślałem o ruchu, sięganiu, tej idei, że świątynia może sięgać, jak to sięganie po boskość. Możesz sobie również wyobrazić, że ruch w okręgu może oznaczać ruch i bezruch, jak kosmos, coś, co widzisz w wielu miejscach.

(Śmiech)

Ale obrót nie wystarczył, ponieważ potrzebowaliśmy formy. W pismach bahaickich mówi się o świątyniach tak doskonałych, jak to tylko możliwe dla człowieka, i cały czas myśleliśmy, cóż, czym jest doskonałość? I pamiętam, że natknąłem się na ten obraz japońskiego koszyka i pomyślałem, że nasze zachodnie wyobrażenia o doskonałości muszą zostać zakwestionowane, że ta cudowna sylwetka tego koszyka, ta krzywizna, i że ma rodzaj dołka, który można sobie wyobrazić jako ramię lub kość policzkową, i ten rodzaj organicznej formy. I tak rysowaliśmy i robiliśmy modele, te linie, które łączą się u góry, miękkie linie, które stają się jak draperia i półprzezroczyste welony i składanie, i pomysł nie tylko składania, ale i skręcania – pamiętasz roślinę i sposób, w jaki sięgała. I to zaczęło stawać się interesującą formą, rzeźbiąc podstawę, tworząc wejścia.

I tak oto powstało to. To jest ta świątynia z dwoma warstwami, dziewięcioma świetlistymi zasłonami, ucieleśnionym światłem, miękkimi liniami jak świetlista draperia. Otrzymano 180 zgłoszeń z 80 krajów i wybrano to.

Więc przeszliśmy do następnego etapu budowy. Złożyliśmy alabaster. Ale alabaster był zbyt miękki, więc eksperymentowaliśmy, wiele eksperymentowaliśmy z materiałami, próbując wymyślić, jak możemy uzyskać taki połysk, i skończyliśmy z borokrzemianem. A szkło borokrzemianowe, jak wiesz, jest bardzo mocne, a jeśli rozbijesz pręty borokrzemianowe w odpowiedni sposób i stopisz je w odpowiedniej temperaturze, skończyliśmy z tym nowym materiałem, tym nowym szkłem odlewanym, którego wykonanie zajęło nam około dwóch lat. I miało tę jakość, którą kochaliśmy, ten pomysł ucieleśnionego światła, ale wewnątrz chcieliśmy czegoś z miękkim światłem, jak wewnętrzna podszewka kurtki. Na zewnątrz masz ochronę, ale wewnątrz dotykasz tego. Więc znaleźliśmy tę maleńką żyłę w ogromnym kamieniołomie w Portugalii z tym pięknym kamieniołomem, który właściciel trzymał przez siedem pokoleń w swojej rodzinie, czekając na odpowiedni projekt, jeśli możesz w to uwierzyć. Spójrz na ten materiał, jest piękny. I sposób, w jaki świeci; ma tę przejrzystość.

Więc tutaj widzicie konstrukcję. Przepuszcza światło. A patrząc w dół, dziewięć skrzydeł jest związanych, strukturalnie, ale symbolicznie silnych, wielki symbol jedności: czysta geometria, idealne koło, 30 metrów w przekroju i w planie, idealnie symetryczne, jak idea świętości i geometrii. A tutaj widzicie budynek pnący się w górę, 2000 stalowych węzłów, 9000 kawałków stali, 7800 kawałków kamienia, 10 000 odlewanych kawałków szkła, wszystkie indywidualne kształty, cała nadbudowa, wszystko opisane, zaprojektowane, wykonane w technologii lotniczej, prefabrykowane maszyna po maszynie, robotycznie, ogromny wysiłek zespołowy, możesz sobie wyobrazić, dosłownie setki i w granicach trzech procent naszego 30-milionowego budżetu ustalonego w 2006 roku.

(Oklaski)

Dziewięć połączonych ze sobą skrzydeł tworzy gwiazdę dziewięcioramienną, która porusza się w przestrzeni, podążając za słońcem.

No i oto jest.

Publiczność: Wow!

(Oklaski)

Miejmy nadzieję, że będzie to stosowna odpowiedź na ten piękny cytat, „wysłuchana modlitwa”, otwarta we wszystkich kierunkach, uchwytująca błękitne światło świtu, namiotowe białe światło dnia, złote światło popołudnia i oczywiście nocą odwrotną sytuację: zmysłową, łapiącą światło na wszelkie tajemnicze sposoby.

A miejsce: jest interesujące; 14 lat temu, kiedy składaliśmy wniosek, pokazaliśmy świątynię na tle Andów. Nie mieliśmy Andów jako naszego miejsca, ale po dziewięciu latach, to właśnie tam skończyliśmy, linie świątyni na tle czystej natury, a ty się odwracasz i nie widzisz nic poza miastem poniżej, a w środku widok we wszystkich kierunkach, promieniujące ogrody z każdej wnęki, promieniujące ścieżki.

W październiku ubiegłego roku, ceremonia otwarcia – piękne, święte wydarzenie, 5000 osób z 80 krajów, nieprzerwany strumień gości, rdzennych mieszkańców z całej Ameryki Południowej, niektórzy z nich nigdy nie opuścili swoich wiosek. I oczywiście, że ta świątynia należy do ludzi, zbiorowości, wielu kultur i ścieżek życia, wielu wierzeń, a dla mnie najważniejsze jest to, jak się ją czuje w środku; że jest intymna, święta i że każdy jest mile widziany. A jeśli nawet kilku, którzy przyjdą, zareaguje tak samo jak ten ochroniarz, to naprawdę będzie to ich świątynia. I bardzo bym tego chciała.

Dziękuję.

(Oklaski)