De grootste paradox van het menselijk leven is misschien wel dat geluk, hoewel het ons meest universele verlangen is, niet te bereiken is door ernaar te streven. Elk schijnbaar doel dat we nastreven – liefde, geld, een doel, de perfecte cappuccino – zoeken we als middel tot geluk, en toch tart geluk de gebruikelijke wetten van inspanning en prestatie: hoe harder we proberen het te bereiken, hoe meer het ons ontglipt.
Hoe we uit deze paradox kunnen ontsnappen en onze zelfopgelegde beperkingen kunnen overstijgen in de zoektocht naar geluk, is wat kunstenaar Agnes Martin (22 maart 1912 - 16 december 2004) onderzoekt in een reeks aantekeningen die ze voorbereidde voor een lezing in 1979 aan de Universiteit van New Mexico, Santa Fe, opgenomen in Agnes Martin: Paintings, Writings, Remembrances ( openbare bibliotheek ) — de prachtige monografie die Martin ons gaf over inspiratie, onderbrekingen en de ideale atmosfeer voor creatief werk .
Agnes Martin in haar studio in New Mexico, 1953 (Foto: Mildred Tolbert)
Martin werd sterk beïnvloed door de zenleer van DT Suzuki . Haar ideeën, die doen denken aan de Chinese filosofie van wu-wei – vrij vertaald als 'proberen niet te proberen' – zijn geformuleerd in een zen-achtige stijl van diepe eenvoud, die doet denken aan de Tao Te Ching , en die de moeilijke kunst van het vasthouden van het leven met onthecht bewustzijn aanspreekt. Onder de titel 'De stroom van de rivier van het leven beweegt ons' schrijft ze:
Wat wij werkelijk willen doen, is geluk dienen.
Wij willen dat iedereen gelukkig is en zich nooit, ook niet een moment, ongelukkig voelt.
We willen dat de dieren gelukkig zijn. Het geluk van alle levende wezens is wat we willen.
Wij willen het heel graag, maar we kunnen het niet realiseren.
Wij kunnen niet één individu gelukkig maken.
Het lijkt erop dat hetgeen we het allerliefste willen, buiten ons bereik ligt.
Maar wij zijn geboren om het geluk te dienen, en dat doen we ook.
De verwarring ontstaat doordat we ons niet bewust zijn van echt geluk. Geluk is alomtegenwoordig.
Het is overal... Als we ongelukkig zijn, komt dat doordat iets onze geest belemmert en we ons niet bewust zijn van geluk. Als de moeilijkheid voorbij is, vinden we weer geluk.
Het is niet zo dat geluk overal om ons heen is. Dat is het helemaal niet. Het is niet dit of dat of in dit of dat.
Het is iets abstracts.
Geluk is ongebonden. Altijd hetzelfde. Het verschijnt en verdwijnt niet. Het is niet soms meer en soms minder. Het is ons besef van geluk dat op en neer gaat.
Geluk is onze werkelijke toestand.
Het is de realiteit.
Het is het leven.
In dit leven wordt het leven vertegenwoordigd door schoonheid en geluk.
Als je je er totaal niet van bewust bent, leef je niet.
De momenten waarop je je niet bewust bent van schoonheid en geluk, zijn momenten waarop je niet leeft.[…]
Door het bewustzijn van het leven worden wij geïnspireerd om te leven.
Leven is bewustzijn van het leven zelf.
De maatstaf voor uw leven is de hoeveelheid schoonheid en geluk waarvan u zich bewust bent.
Agnes Martin, zomer 1964
Martin beschouwt de taak van de kunstenaar als die van een vroedvrouw van bewustzijn:
Het leven van een kunstenaar is een geweldige kans voor het leven.
Wanneer we ons realiseren dat we het leven kunnen zien, laten we geleidelijk de dingen los die ons volledige bewustzijn in de weg staan.
Terwijl we schilderen, gaan we stap voor stap verder. We beseffen dat we in ons werk geleid worden door het bewustzijn van het leven.
Wij worden geleid naar een grotere expressie van bewustzijn en toewijding aan het leven.
Wij erkennen de grote vreugde over het leven van grote kunstenaars zoals Beethoven en wij beseffen dat alle grote kunstenaars het leven prijzen en verheerlijken.
Een cynicus zou zo'n perspectief ongetwijfeld afdoen als een kwestie van privilege. Maar Martin had een hard en ongewoon leven en had een verbazingwekkende reeks baantjes voordat ze kunstenaar werd. Haar ideeën komen voort uit een diepe zelfreflectie en zijn sterk beïnvloed door de oosterse filosofie. De 67-jarige Martin richt zich tot haar publiek van jonge, ambitieuze kunstenaars en geeft haar meest directe, levensbeproefde advies:
Je moet tegen jezelf zeggen: “Hoe kan ik het beste in deze gemoedstoestand komen en mij wijden aan de expressie van het leven?”
Je mag je niet laten misleiden door het illustreren van ideeën, want dat is geen kunst. Het is ineffectief, ook al wordt het vaak even geaccepteerd. Het draagt niet bij aan geluk en wordt uiteindelijk weggegooid.
De kunstwerken in het Metropolitan Museum of het British Museum illustreren geen ideeën.
De grote en fatale valkuil in de kunstwereld en in het leven zelf is dat je afhankelijk wordt van je intellect in plaats van van inspiratie.
Afhankelijkheid van het intellect betekent dat men de waargenomen feiten en de daaruit voortvloeiende conclusies als leidraad in het leven beschouwt.
Afhankelijkheid van inspiratie betekent afhankelijkheid van bewustzijn, een groeiend bewustzijn dat zich ontwikkelt vanuit het besef van schoonheid en geluk.
Om te leven en werken vanuit inspiratie moet je stoppen met denken.
Om de inspiratie duidelijk te kunnen horen, moet je je geest stil houden.
Agnes Martin, Met mijn rug naar de wereld , 1997
In een verontrustend actuele zin wijst ze op een van de belangrijkste domeinen van geconditioneerde ideeën:
De politieke wereld is een structuur die wij hebben bedacht en goedgekeurd, maar die geen realiteit is.
U bent geconditioneerd om te geloven dat deze politieke wereld wel degelijk reëel is.
Met deze opvatting wordt aangenomen dat we eigenaar zijn geworden van de wereld en dat we verantwoordelijk zijn voor de schepping ervan. En met deze opvatting hebben we onszelf in een toestand van voortdurende verantwoordelijkheid en hervorming geplaatst.
Maar omdat wij de wereld niet scheppen, omdat de wereld vóór ons werd geschapen en wij er slechts deel van uitmaken, en omdat de wereld niet van ons is, is ons hele politieke concept onjuist.
Als we nogmaals kijken naar de manier waarop ons krachtige streven ons in de weg staat bij het bereiken van de doelen waar we naar streven, dan bekijkt Martin het levensverruimende alternatief:
De wereld evolueert door veranderingen die plaatsvinden in individuen. Met individuen bedoel ik alle levende wezens.
De wereld evolueert door een groeiend bewustzijn in het leven van alle dingen en dit komt tot uiting in hun daden.
De handelingen van alle dingen worden geleid door een groeiend bewustzijn van het leven. We noemen het inspiratie.
Leven vanuit inspiratie is leven. Leven vanuit intellect – door vergelijkingen, berekeningen, schema's, concepten, ideeën – is een structuur van trots waarin geen schoonheid of geluk is – geen leven.[…]
Waar hoogmoed rondwaart, blijft niets van het leven over. Het is de ultieme vernietiger van het leven. Hoogmoed laat niets op zijn pad achter. Het is de dood in het leven.
In navolging van Maya Angelou's onvergetelijke bewering dat "het leven ervan houdt", kristalliseert Martin haar centrale punt:
Als je wilt dat het leven aan jouw kant staat of als je aan de kant van het leven tegen de dood wilt staan, moet je je volledig aan het leven overgeven.
Een eeuw nadat Nietzsche verkondigde dat ‘niemand voor jou de brug kan bouwen waarop jij, en alleen jij, de rivier van het leven moet oversteken’, adviseert Martin:
Houd vast aan je leven, aan schoonheid, geluk en inspiratie, en aan gehoorzaamheid aan inspiratie. Imiteer anderen niet en vraag nergens anders om advies dan in je eigen geest. Niemand kan je helpen. Niemand weet hoe je leven eruit zou moeten zien. Niemand weet hoe je leven, of het leven zelf, eruit zou moeten zien, omdat het zich in een proces van schepping bevindt.
Het leven verloopt volgens een groeiend levensbewustzijn en is volkomen onvoorspelbaar.
Als je leeft volgens menselijke kennis, voorschriften, waarden en normen, leef je in het verleden.
Als je alleen maar in het verleden leeft, ken je geen schoonheid of geluk en zul je feitelijk niet leven.
Je moet in het leven geloven. Geloven dat je de waarheid over het leven kunt kennen.[…]
De stroming van de rivier van het leven beweegt ons. Bewustzijn van leven, schoonheid en geluk is de stroming van de rivier.
Met groot bewustzijn bewegen we snel. Zonder bewustzijn bewegen we niet.
Vul dit bijzondere fragment van het fantastische boek Agnes Martin: Paintings, Writings, Remembrances aan met Hermann Hesse over hoe je bewuster kunt leven , Søren Kierkegaard over onze grootste bron van ongeluk en Alan Watts over geluk en hoe je met aanwezigheid kunt leven . Beluister vervolgens dit zeldzame vintage gesprek met de teruggetrokken Martin over kunst, leven en geluk.
COMMUNITY REFLECTIONS
SHARE YOUR REFLECTION