Viktor Frankl En De Zoektocht Naar betekenis: Een Gesprek Met Alexander Vesely En Mary Cimiluca

"Wanneer we een situatie niet meer kunnen veranderen, worden we uitgedaagd om onszelf te veranderen."

“Alles kan een mens worden afgenomen, behalve één ding: de laatste van de menselijke vrijheden: de mogelijkheid om je houding te kiezen in welke omstandigheden dan ook, om je eigen weg te kiezen.”

--Viktor E. Frankl, De mens op zoek naar betekenis

Weinig boeken uit de vorige eeuw hebben een grotere impact gehad op onze zoektocht naar zingeving dan Viktor Frankls Man's Search for Meaning . Deze absolute bestseller werd geschreven door een Joodse man die net alles had verloren in de Holocaust. Toen Frankl, uitgemergeld uit de concentratiekampen, terugkeerde naar zijn geliefde Wenen, was er niemand om hem op te vangen. Zijn moeder was vergast in Auschwitz. Zijn broer was in een ander kamp vermoord. Zijn vrouw, Tilly, was doodgehongerd in het vrouwenkamp Bergen-Bergen. Nu, vroeg hij zich af, wat was de zin van zijn leven?

"Ik besloot geen zelfmoord te plegen – tenminste niet voordat ik mijn eerste boek, De Dokter en de Ziel, had gereconstrueerd ..." Nadat Frankl dat boek had uitgelezen, vroegen vrienden die het hadden gelezen hem om er nog een te schrijven, dit keer over zijn ervaringen in de concentratiekampen. Hij schreef Man's Search for Meaning in slechts negen dagen uit, huilend in een lege kamer met door de oorlog gebombardeerde ramen. Zeventig jaar later is het boek nog steeds een klassiek studieboek voor studenten en een leidraad voor mensen van alle geloven. Een non vertelde me dat Moeder Teresa haar novicen aanmoedigde om Man's Search for Meaning te lezen als onderdeel van hun spirituele vorming. Het boek werd door de Library of Congress genoemd als een van de tien meest invloedrijke boeken in Amerika.

Als hoogleraar geef ik al meer dan twintig jaar les aan studenten over Man's Search for Meaning. Onlangs nodigde ik Frankls kleinzoon Alexander Vesely uit om zijn film Viktor & I te vertonen aan de universiteit. Ik interviewde hem en Mary Cimiluca, adviseur van de familie Frankl en CEO van Noetic Films, dat de film produceerde, voor een binnenkort te verschijnen boek.

–Fran Grace

Portret van de Oostenrijkse psycholoog Viktor Frankl, foto, 1994 (foto door Imagno/Getty Images)

Fran Grace: Zag uw grootvader uw potentieel als filmmaker?
Alexander Vesely: Hij gaf me mijn eerste videocamera! Het is een grappig verhaal over een kant van hem die we allemaal kenden. Hij was een heel vrijgevige man. Op een keer was hij in een radiowinkel. Er was een man in de winkel die wilde weten welke modellen radio's er waren en wat de prijzen waren. Toen hij de prijzen hoorde, zei de man: "Ach, vergeet het maar, ik kan het me niet veroorloven." Dus mijn grootvader, die naast hem stond, zei: "Kies er maar eentje uit die je mooi vindt, ik betaal ervoor." Hij kocht de man een radio, maar dat deed hij niet alleen om "aardig" te zijn. Het ging om de betekenis ervan. Hij zei: "Ik heb het geld, waar kan ik mijn geld het beste aan besteden? Heb ik die extra vijftig dollar nodig of zou het meer betekenisvol zijn als deze man die vijftig dollar had?"

FG: Frankl deelde zijn geld gemakkelijk?
AV: Zodanig zelfs dat mijn ouders mijn zus en mij vertelden niets te zeggen wat in zijn aanwezigheid te koop was! Niet zeggen: "Ik zou dit of dat willen." Want hij zou het kopen. Slechts één keer heb ik die regel bewust overtreden. Ik was veertien en de prijzen van videocamera's begonnen te dalen. Ik zei: "Het zou echt geweldig zijn om zo'n camera te hebben." Een paar dagen later, zoals ik al wist, ging de telefoon en zei mijn grootvader: "Zeg tegen Alex dat hij langs moet komen." Dus ik ging erheen en hij zei: "Ik heb gehoord dat je een videocamera nodig hebt en ik ga ervoor zorgen." Natuurlijk was er een gesprek met mijn ouders. Ze wisten wat ik deed. Maar toen was het te laat! Ik heb veel beelden van mijn grootvader met die camera gemaakt, waarvan je er een paar ziet in Viktor & I.

FG: Mary, wat is jouw verhaal?
Mary Cimiluca: Ik las Man's Search for Meaning op de universiteit in de jaren zestig en toen ontmoette ik Viktor Frankl in 1987. Maar pas in 2008 'begreep' ik Frankl echt - mijn leven stortte in. De een na de ander, elk lid van mijn familie stierf. Toen ik dacht dat het niet erger kon, werd mijn beste vriend bruut vermoord en moest ik het lichaam identificeren. Ik verloor mijn verstand en belandde in een psychiatrische inrichting in Washington D.C. Ik moest daar eenentwintig dagen blijven en onder behandeling zijn van een psychiater. Hij zei: "Ik wil dat je dit boek leest, Man's Search for Meaning ." Ik zei: "Ga weg met dat boek, ik weet alles over dat boek, het gaat me nu niet redden!" Maar hij zei tegen me: "Jouw leven loopt parallel met dat van hem en ooit zul je dat beseffen." Dat was waar.

Hij liet me gaan toen ik mijn 'businessplan' voor een nieuw leven opstelde. Op dat moment was ik veilig voor zelfmoord. Op mijn achtenvijftigste hield ik niet van verandering. Maar zes weken later had ik mijn huis verkocht en was ik verhuisd naar een zonnige plek aan de andere kant van het land, waar ik niemand kende die ik ongezien met pensioen wilde laten gaan aan het strand. Mijn gevoel van gesetteld zijn duurde drie maanden. Ik begon af te takelen en zat thuis te huilen. Het is wat Frankl een 'existentieel vacuüm' noemt. Ik besloot weer aan het werk te gaan in een bedrijf waarvan ik eigenaar was en dat opnames maakte voor conferenties over de hele wereld. Zo ontmoette ik Alex, in 2008.

Het werk van Frankl is voor mij persoonlijk. Zijn werk heeft mijn leven gered.

FG: Hoe heeft Frankl je geholpen om te herstellen van je inzinking?
MC: We moeten allemaal lijden ondergaan en beseffen dat ons lijden kan verschillen van dat van een ander. Frankl zei: "Vergelijk lijden nooit. Iedereen heeft zijn eigen Auschwitz." Hij plaatste zichzelf altijd op hetzelfde niveau als degenen die hij tegenkwam.

Frankl gaf ons drie manieren om betekenis te ontdekken. De 'creatieve' manier: schrijf een boek, maak een film, start een bedrijf, enzovoort. De 'ervaringsgerichte' manier: ontmoet iemand anders, houd van hem of haar in al zijn of haar uniekheid, of ga ergens heen dat je leven verandert. De 'attitudegerichte' manier: dit is het pad voor mensen die te maken hebben met onvermijdelijk lijden, zoals een ongeneeslijke ziekte of de vernietigingskampen. Je kunt niet aan de aandoening ontsnappen, maar je kunt wel je houding ertegenover kiezen en die betekenis geven: een innerlijke triomf. Al deze drie manieren hebben me geholpen de betekenis van mijn leven te ontdekken.

FG: Wat is logotherapie [de school van existentiële therapie ontwikkeld door Frankl]?
AV: Logos komt van het Griekse woord 'betekenis'; therapie is 'genezing': 'Genezing door betekenis'. Frankl ontwikkelde logotherapie als jonge psychiater die met suïcidale patiënten werkte, voordat hij naar de concentratiekampen werd gedeporteerd. We zijn wezens die op betekenis gericht zijn en we verlangen naar betekenis. Als we worstelen, zullen we beter worden als we iets betekenisvols vinden dat vult wat hij het 'existentiële vacuüm' noemde.

Hoewel hij na de oorlog moeite had om vertrouwen in de mensheid te hebben, kwam Frankl uiteindelijk terecht in de logotherapie, waar hij een theorie over de mensheid aanhing die de potentie voor het goede en voor betekenis probeert te ontlokken. Hij ging er altijd van uit dat anderen het beste hadden, zelfs degenen die het slechtste van hem verwachtten. Dit is een basisprincipe in zijn logotherapietheorie: het beste in mensen zoeken. Hij zei: "Als je een man neemt zoals hij is, maak je hem slechter. Als je een man neemt zoals hij kan zijn, help je hem te worden wie hij kan zijn, de beste versie van wie hij is." En natuurlijk bedoelde hij ook "vrouwen" – hij gebruikte de taal van die tijd.

Hij was niet geïnteresseerd in de slechtste versie van iemand en hoe we die kunnen analyseren. Mijn grootvader concentreerde zich op de 'beste versie' van jou en deed alsof je er al was. Dit had een opbeurend effect op mensen.

Toch was hij niet dom, hij was niet eenzijdig. Ik wil duidelijk maken dat hij de gruwelen van de mensheid niet ontkende. Hoe had hij dat ook gekund? Hij was uit de ergste wreedheid gekomen. Hij zou zeggen: "Per slot van rekening is de mens het wezen dat de gaskamers van Auschwitz heeft uitgevonden; maar hij is ook het wezen dat die gaskamers rechtop binnenging, met het Onze Vader of het Sjema Israël op zijn lippen."

Er schuilt een Hitler en een Moeder Teresa in ons allemaal, zei hij. En het is een persoonlijke beslissing welke van de twee we ons laten worden.

Viktor Frankl, 1965

FG: Wat is Frankls boodschap aan jongeren, nu depressie, zelfmoord en overdoses drugs een recordhoogte hebben bereikt?
AV: Hij zag het als een voorrecht van de jeugd om de betekenissen en waarden die van vorige generaties waren doorgegeven, in twijfel te trekken. Als jongeling stelde mijn grootvader de 'orthodoxieën' van zijn tijd ter discussie. Zijn leven was uitdagend. Maar hij gaf het leven nooit op. Of zichzelf. Hij zei dat het onze verantwoordelijkheid was om de betekenis te vinden in wat we tegenkomen. 'We hebben allemaal een wil tot betekenis in ons.' Hij zei dat de 'wil tot genot' (Freud) en de 'wil tot macht' (Adler) de mens niet definiëren. Ze brengen geen geluk of vervulling. Als je geluk nastreeft omwille van het geluk zelf, zal het je ontglippen. Geluk 'ontstaat' wanneer je iets vervult dat betekenisvol voor je is. Het is door dat schijnbaar paradoxale proces van 'zelftranscendentie' – jezelf vergeten – dat echte 'zelfactualisatie' mogelijk wordt.

De wil tot betekenis is in iedereen aanwezig, maar soms raakt die vervormd. Andere dingen bedekken het, en je moet het ontdekken. Altijd – zelfs op hoge leeftijd. Mijn grootvader begon pas echt op zijn zestigste! Hij begon met vlieglessen toen hij zesenzestig was. Hij stond altijd open voor nieuwe manieren om de wereld te zien en zichzelf te ervaren. De mogelijkheden voor betekenis zijn in elke fase van je leven anders.

Abraham Maslow stelde in zijn 'hiërarchie van behoeften' dat zodra aan basisbehoeften (voedsel, onderdak) is voldaan, ook de immateriële zaken zoals liefde, zingeving en zelfontplooiing vervuld kunnen worden. Maar mijn grootvader was het daar niet mee eens. Hij vertelde Maslow hoe mensen in de concentratiekampen niet aan hun 'basisbehoeften' werden voldaan, maar dat het juist de 'hogere' behoeften (d.w.z. zingeving, liefde en waarden) waren die veel relevanter bleken voor hun overlevingskansen. Maslow herzag zijn ideeën en zei: 'Frankl heeft gelijk.' Mijn grootvader benadrukte dat het niet gaat om 'hebben wat je nodig hebt om te leven', maar om jezelf af te vragen: 'Waar leef ik voor?' De meest welvarende samenlevingen hebben al hun basisbehoeften vervuld, maar missen iets om voor te leven, en neurotische stoornissen nemen vaak toe.

FG: Je grootvader was erg populair aan Amerikaanse universiteiten. Volle auditoria. Wat zei hij dat zo'n gevoelige snaar raakte?
AV: Frankl zei dat jongeren met drie problemen te maken hebben. Eén is agressie, elkaar doden en pijn doen. Kijk naar al het geweld. Dan is er depressie, tot aan zelfmoord toe, de wens om te sterven. En de derde is verslaving, proberen te ontsnappen aan het leven door middel van plezier, afleiding – drugs, drinken, elke vorm van excessief gedrag.

FG: Wat was volgens hem de uitweg uit deze problemen?
AV: Betekenisoriëntatie. Als je zinvolle taken te vervullen hebt, zul je jezelf geen pijn doen. Als je ziet dat je leven betekenis heeft, respecteer je dat leven, voel je je verantwoordelijk om het te behouden. Ten eerste, zei hij, als je geen betekenis ziet, is de betekenis van het uur om er een te vinden, te zoeken, op zoek te gaan. Maak er een prioriteit van. Als je het dan na een lange periode nog steeds niet ziet, en misschien zelfs zelfmoord overweegt, dan wordt de betekenis van het uur om in ieder geval in leven te blijven ondanks de ogenschijnlijk zinloze situatie, zodat je er nog steeds bent wanneer de betekenis weer zichtbaar wordt. Er is nooit een situatie waarin er geen betekenis is, als je het de tijd geeft en goed genoeg kijkt. Stel dat je door een ernstige depressie gaat en je niet naar buiten kunt gaan om naar een betekenis te zoeken. Als je je ertoe verbindt om in leven te blijven, zul je er zijn wanneer je betekenis duidelijk wordt. Mensen die zelfmoord proberen te plegen en overleven, zeggen dat ze uiteindelijk wel een betekenis hebben gevonden en blij zijn dat ze nog leven om die uit te leven.

FG: Mensen bekritiseren Frankl omdat hij zegt dat er betekenis te vinden is in het concentratiekamp. Is dat wat hij zei?
AV: Nee. Dat is een misverstand. Hij schreef heel beknopt. Hij wilde zijn boeken zo eenvoudig mogelijk maken, zodat iedereen ze kon lezen. Maar dan nemen mensen een al ingekorte uitspraak, halen er een kernzin uit en zeggen zoiets als: "Je grootvader zei dat Auschwitz ook een betekenis had!" Dat is een verdraaiing van wat hij zei. Hij zei: "Als je geconfronteerd wordt met onvermijdelijk lijden, wat kun je dan van de situatie leren? Welke betekenis kunnen we nu uit deze schijnbaar betekenisloze situatie halen?" Hij zei niet dat de situatie zelf betekenisvol was. Maar misschien kunnen we er wel betekenis uit halen door te begrijpen wat tot de Holocaust heeft geleid, zodat we een kans hebben om te voorkomen dat het ooit nog eens gebeurt. ♦