Afrikan, Entzuteko Artea

Maputo, Mozambike

Helburu batekin ETORRI nintzen Afrikara: mundua europar egozentrismoaren ikuspegitik kanpo ikusi nahi nuen. Asia edo Hego Amerika aukeratu nezakeen. Afrikan amaitu nuen, hango hegazkin txartela merkeena zelako.

Etorri eta geratu nintzen. Ia 25 urtez Mozambiken bizi izan naiz. Denbora pasa da, eta jada ez naiz gaztea; izan ere, zahartzarora hurbiltzen ari naiz. Baina hazi nintzen Suediako Norrland eskualde malenkoniatsuan, oin bat Afrikako hondarretan eta bestea elurretan europarrean jarrita bizitzeko nire motiboak, argi ikusi nahi izatearekin du zerikusia.

Afrikako nire bizitzatik ikasi dudana azaltzeko modurik errazena gizakiek bi belarri baina hizkuntza bakarra duten parabola baten bidez da. Zergatik da hau? Seguruenik, hitz egiten dugunaren bi aldiz entzun beharko dugu.

Afrikan entzutea printzipio gidari bat da. Mendebaldeko munduaren etengabeko berriketan galdu den printzipioa da, non inork ez duela ematen beste inori entzuteko astirik, ezta gogorik ere. Nire esperientziatik, ohartu naiz zenbat azkarrago erantzun behar dudan galdera bati telebistako elkarrizketa batean duela 10, agian 5 urte baino. Entzuteko gaitasuna erabat galdu bagenu bezala da. Hitz egin eta hitz egiten dugu, eta isiltasunak beldurtuta amaitzen dugu, erantzuna galduta daudenen aterpea.

Adina naiz gogoratzeko Hego Amerikako literatura herri-kontzientzian sortu zenean eta betirako aldatu zuen giza-baldintzaren eta gizaki izatea zer denaren ikuspegia. Orain, uste dut Afrikaren txanda dela.

Nonahi, Afrikako kontinenteko jendeak istorioak idazten eta kontatzen ditu. Laster, litekeena da Afrikako literatura lehertzea munduko eszenan, Hego Amerikako literaturak duela urte batzuk Gabriel García Márquez eta beste batzuek errotutako egiaren aurkako matxinada nahasi eta hunkigarri bat gidatu zuten bezala. Laster Afrikako literatur isurketa batek giza baldintzaren ikuspegi berri bat eskainiko du. Mia Couto egile mozambikarrak, adibidez, Afrikako errealismo magiko bat sortu du, hizkuntza idatzia eta Afrikako ahozko tradizio handiekin nahasten dituena.

Entzuteko gai bagara, Afrikako narrazio askok ohituta gauden egitura guztiz desberdinak dituztela deskubrituko dugu. Gehiegi sinplifikatzen dut, noski. Hala ere, denek daki nik esaten ari naizen horretan egia dagoela: mendebaldeko literatura normalean lineala da; hasieratik amaierara doa espazioan edo denboran digresio handirik gabe.

Afrikan ez da hori gertatzen. Hemen, narratiba linealaren ordez, denboran atzera eta aurrera jauzi egiten duen eta iragana eta oraina uztartzen dituen istorio-kontakizun neurrigabe eta oparoa dago. Aspaldi hil zitekeen batek inongo zalapartarik gabe esku har dezake oso bizirik dauden bi pertsonen arteko elkarrizketan. Adibide gisa besterik ez.

Oraindik Kalahari basamortuan bizi diren nomadak elkarri istorioak kontatzen dizkiote egun osoko ibilaldietan, eta horietan sustrai jangarriak eta animaliak bilatzen dituzte ehizatzeko. Askotan istorio bat baino gehiago izaten dute aldi berean. Batzuetan hiruzpalau istorio izaten dituzte paraleloan. Baina gaua igaroko duten tokira itzuli baino lehen, istorioak nahastea edo behin betiko banatzea lortzen dute, bakoitzari bere amaiera emanez.

Duela urte batzuk Mozambikeko Maputoko Antzokiko Avenidaren kanpoaldeko harrizko banku batean eseri nintzen, eta aholkulari artistiko gisa lan egiten dudan. Egun beroa zen, eta entseguetan atseden bat hartzen ari ginenez, kanpora ihes egin genuen, haize fresko bat igaroko zelakoan. Antzokiaren girotze sistemak funtzionatzeari utzi zion aspaldi. Barruan 100 gradutik gora egon behar zuen lanean ari ginela.

Banku horretan bi agure afrikar eserita zeuden, baina niretzat ere bazegoen lekua. Afrikan jendeak ura baino gehiago partekatzen du senide edo senide moduan. Itzalari dagokionez ere, jendea eskuzabala da.

Duela gutxi hil zen hirugarren agure bati buruz hitz egiten entzun nituen bi gizonak. Horietako batek esan zuen: "Bere etxean bisitatzen ari nintzen. Gaztetan gertatu zitzaion zerbaiten inguruko istorio harrigarri bat kontatzen hasi zen. Baina istorio luzea zen. Gaua iritsi zen, eta erabaki genuen hurrengo egunean itzuliko nintzela gainerakoak entzutera. Baina iritsi nintzenean, hilda zegoen".

Gizona isildu zen. Aulki hori ez uztea erabaki nuen beste gizonak entzundakoari nola erantzungo zion entzun arte. Garrantzitsua izango zela frogatuko zuela senezko sentsazioa nuen.

Azkenean berak ere hitz egin zuen.

"Hori ez da hiltzeko modu ona, zure istorioaren amaiera kontatu aurretik".

Bi gizon haiei entzutean deigarria egin zitzaidan gure espezierako Homo sapiens baino izendapen egiazkoagoa Homo narrans izan zitekeela, ipuin-kontalaria. Animalietatik bereizten gaituena besteen ametsak, beldurrak, pozak, atsekabeak, desioak eta porrotak entzun ditzakegula da, eta haiek gureak entzun ditzakegula.

Jende askok informazioa ezagutzarekin nahasteko akatsa egiten du. Ez dira gauza bera. Ezagutzak informazioaren interpretazioa dakar. Ezagutzak entzutea dakar.

Beraz, arrazoi badut izaki kontalariak garela, eta noizean behin isilik egoten uzten badiogu, betiko kontakizunak jarraituko du.

Hitz asko haizean eta hondarrean idatziko dira, edo ganga digital ilun batean amaituko dira. Baina ipuinak aurrera egingo du azken gizakiak entzuteari utzi arte. Orduan, gizateriaren kronika handia unibertso amaigabera bidali dezakegu.

Nork daki? Agian norbait dago kanpoan, entzuteko prest...