In Afrika: De Kunst Van Het Luisteren

Maputo, Mozambique

Ik kwam naar Afrika met één doel: ik wilde de wereld zien vanuit het perspectief van het Europese egocentrisme. Ik had net zo goed voor Azië als voor Zuid-Amerika kunnen kiezen. Ik kwam uiteindelijk in Afrika terecht omdat het vliegticket daar het goedkoopst was.

Ik kwam en bleef. Bijna 25 jaar heb ik met tussenpozen in Mozambique gewoond. De tijd is verstreken en ik ben niet langer jong; sterker nog, ik nader de ouderdom. Maar mijn drijfveer om dit leven te leiden met twee benen op één been, met één voet in het Afrikaanse zand en de andere in de Europese sneeuw, in de melancholieke regio Norrland in Zweden waar ik ben opgegroeid, heeft te maken met de wens om helder te zien, om te begrijpen.

De eenvoudigste manier om uit te leggen wat ik van mijn leven in Afrika heb geleerd, is door middel van een parabel over waarom mensen twee oren hebben, maar slechts één tong. Waarom? Waarschijnlijk zodat we twee keer zoveel moeten luisteren als we spreken.

In Afrika is luisteren een leidraad. Een principe dat verloren is gegaan in het constante gebabbel van de westerse wereld, waar niemand de tijd of zelfs maar de zin lijkt te hebben om naar iemand anders te luisteren. Uit eigen ervaring merk ik hoe veel sneller ik een vraag tijdens een tv-interview moet beantwoorden dan 10, misschien zelfs 5 jaar geleden. Het is alsof we het vermogen om te luisteren volledig zijn kwijtgeraakt. We praten en praten, en uiteindelijk worden we bang van stilte, de toevlucht van degenen die geen antwoord kunnen vinden.

Ik ben oud genoeg om me te herinneren dat de Zuid-Amerikaanse literatuur in het publieke bewustzijn opkwam en onze kijk op de menselijke conditie en wat het betekent om mens te zijn voorgoed veranderde. Nu denk ik dat Afrika aan de beurt is.

Overal op het Afrikaanse continent schrijven en vertellen mensen verhalen. Binnenkort lijkt de Afrikaanse literatuur het wereldtoneel te veroveren – net zoals de Zuid-Amerikaanse literatuur dat enkele jaren geleden deed toen Gabriel García Márquez en anderen een tumultueuze en zeer emotionele opstand leidden tegen de ingesleten waarheid. Binnenkort zal een Afrikaanse literaire uitbarsting een nieuw perspectief bieden op de menselijke conditie. De Mozambikaanse auteur Mia Couto heeft bijvoorbeeld een Afrikaans magisch realisme gecreëerd dat geschreven taal combineert met de grote orale tradities van Afrika.

Als we in staat zijn om te luisteren, zullen we ontdekken dat veel Afrikaanse verhalen een compleet andere structuur hebben dan we gewend zijn. Ik vereenvoudig het natuurlijk. Toch weet iedereen dat er een kern van waarheid zit in wat ik zeg: westerse literatuur is doorgaans lineair; ze verloopt van begin tot eind zonder grote uitweidingen in ruimte of tijd.

Dat is niet het geval in Afrika. Hier is er, in plaats van een lineair verhaal, sprake van een ongeremde en uitbundige vertelkunst die heen en weer springt in de tijd en heden en verleden met elkaar vermengt. Iemand die misschien al lang geleden is overleden, kan zich zonder veel ophef mengen in een gesprek tussen twee springlevende mensen. Om een ​​voorbeeld te noemen.

Van de nomaden die nog steeds in de Kalahari-woestijn leven, wordt gezegd dat ze elkaar verhalen vertellen tijdens hun daglange omzwervingen, waarbij ze op zoek gaan naar eetbare wortels en dieren om op te jagen. Vaak hebben ze meer dan één verhaal tegelijk. Soms lopen er wel drie of vier verhalen parallel. Maar voordat ze terugkeren naar de plek waar ze de nacht zullen doorbrengen, slagen ze erin de verhalen met elkaar te verweven of definitief van elkaar te scheiden, waardoor elk verhaal een eigen einde krijgt.

Een aantal jaren geleden zat ik op een stenen bankje voor het Teatro Avenida in Maputo, Mozambique, waar ik als artistiek adviseur werk. Het was een warme dag en we hadden een pauze van de repetities, dus vluchtten we naar buiten, in de hoop dat er een koel briesje langs zou waaien. De airconditioning van het theater was allang uitgevallen. Het moet binnen meer dan 38 graden zijn geweest terwijl we aan het werk waren.

Twee oude Afrikaanse mannen zaten op dat bankje, maar er was ook nog plek voor mij. In Afrika delen mensen meer dan alleen water op broederlijke of zusterlijke wijze. Zelfs als het om schaduw gaat, zijn mensen gul.

Ik hoorde de twee mannen praten over een derde oude man die onlangs was overleden. Een van hen zei: "Ik was bij hem thuis. Hij begon me een verbazingwekkend verhaal te vertellen over iets wat hem was overkomen toen hij jong was. Maar het was een lang verhaal. Het werd nacht en we besloten dat ik de volgende dag terug zou komen om de rest te horen. Maar toen ik aankwam, was hij dood."

De man zweeg. Ik besloot het bankje niet te verlaten totdat ik hoorde hoe de andere man zou reageren op wat hij had gehoord. Instinctief voelde ik dat het belangrijk zou blijken te zijn.

Eindelijk sprak ook hij.

"Dat is geen goede manier om te sterven - voordat je het einde van je verhaal hebt verteld."

Terwijl ik naar die twee mannen luisterde, drong het tot me door dat een meer gepaste omschrijving voor onze soort dan Homo sapiens wellicht Homo narrans is, de verhalenverteller. Wat ons onderscheidt van dieren, is dat we kunnen luisteren naar de dromen, angsten, vreugde, verdriet, verlangens en nederlagen van anderen – en zij op hun beurt naar die van ons.

Veel mensen maken de fout informatie met kennis te verwarren. Dat is niet hetzelfde. Kennis omvat de interpretatie van informatie. Kennis omvat luisteren.

Dus als ik gelijk heb dat wij verhalenvertellende wezens zijn, en zolang we onszelf toestaan ​​om af en toe eens stil te zijn, zal het eeuwige verhaal doorgaan.

Vele woorden zullen in de wind en het zand geschreven worden, of in een obscure digitale kluis belanden. Maar het verhaal zal doorgaan tot de laatste mens stopt met luisteren. Dan kunnen we de grote kroniek van de mensheid het eindeloze universum insturen.

Wie weet? Misschien is er wel iemand die wil luisteren ...