Het Madeleine-fragment Uit Herinnering Aan Het Verleden

Ik denk dat er veel te zeggen valt voor de Keltische overtuiging dat de zielen van degenen die we verloren hebben, gevangen zitten in een inferieur wezen, in een dier, in een plant, in een levenloos object, en zo feitelijk voor ons verloren zijn tot de dag (die voor velen nooit komt) waarop we toevallig langs de boom lopen of het object in bezit krijgen dat hun gevangenis vormt. Dan schrikken ze en trillen, ze roepen ons bij onze naam, en zodra we hun stem herkennen, is de betovering verbroken. We hebben hen bevrijd: ze hebben de dood overwonnen en keren terug om ons leven te delen. En zo is het ook met ons eigen verleden. Het is een vergeefse poging om het te heroveren: alle inspanningen van ons intellect moeten vruchteloos blijken. Het verleden is ergens buiten het rijk verborgen, buiten het bereik van het intellect, in een materieel object (in de sensatie die dat materiële object ons zal geven) dat we niet vermoeden. En wat dat object betreft, het hangt van het toeval af of we het al dan niet tegenkomen voordat we zelf moeten sterven. Jaren waren verstreken waarin niets van Combray, behalve wat er in het theater gebeurde en de dramatiek van mijn bedtijd, nog enige betekenis voor me had. Op een winterdag, toen ik thuiskwam, zag mijn moeder dat ik het koud had en bood me thee aan, iets wat ik normaal gesproken niet nam. Ik weigerde eerst, maar veranderde toen, zonder enige reden, van gedachten.

Ze liet een van die kleine, mollige cakejes, 'petites madeleines' genaamd, komen, die eruitzien alsof ze in de gecanneleerde sint-jakobsschelp van een pelgrimsschelp zijn gevormd. En al snel, werktuiglijk, vermoeid na een saaie dag met het vooruitzicht op een deprimerende morgen, bracht ik een lepel thee naar mijn lippen waarin ik een stukje cake had geweekt. Nauwelijks had de warme vloeistof, en de kruimels erbij, mijn gehemelte aangeraakt, of een rilling trok door mijn hele lichaam en ik bleef staan, gefocust op de buitengewone veranderingen die plaatsvonden. Een exquis genot had mijn zintuigen overspoeld, maar individueel, onthecht, zonder enige aanwijzing voor de oorsprong ervan. En meteen waren de wisselvalligheden van het leven me onverschillig geworden, de rampen onschadelijk, de kortstondigheid illusoir – deze nieuwe sensatie had op mij hetzelfde effect gehad als liefde: me vullen met een kostbare essentie; of liever, deze essentie was niet in mij, maar ikzelf. Ik voelde me nu niet langer middelmatig, toevallig, sterfelijk. Waar kon die almachtige vreugde vandaan komen? Ik was me ervan bewust dat ze verbonden was met de smaak van thee en cake, maar dat ze die smaken oneindig oversteeg en inderdaad niet van dezelfde aard kon zijn als die van hen. Waar kwam ze vandaan? Wat betekende ze? Hoe kon ik haar grijpen en definiëren?

Ik drink een tweede slok, waarin ik niets meer vind dan in de eerste, een derde, die me iets minder geeft dan de tweede. Het is tijd om te stoppen; de drank verliest zijn magie. Het is duidelijk dat het object van mijn zoektocht, de waarheid, niet in de kop ligt, maar in mijzelf. De thee heeft in mij dezelfde getuigenis opgeroepen, maar begrijpt het zelf niet, en kan het slechts eindeloos herhalen met een geleidelijke afname van kracht; die ik ook niet kan interpreteren, hoewel ik hoop tenminste de thee opnieuw te kunnen aanroepen en die daar onmiddellijk te vinden, intact en tot mijn beschikking, voor mijn uiteindelijke verlichting. Ik zet mijn kop neer en onderzoek mijn eigen geest. Het is aan hem om de waarheid te ontdekken. Maar hoe? Wat een afgrond van onzekerheid wanneer de geest voelt dat een deel ervan buiten zijn eigen grenzen is afgedwaald; wanneer hij, de zoeker, tegelijk het duistere gebied is waar hij doorheen moet zoeken, waar al zijn uitrusting hem niets zal baten.

Zoeken? Meer dan dat: creëren. Het staat oog in oog met iets dat tot nu toe niet bestaat, waaraan het alleen realiteit en substantie kan geven, dat het alleen aan het daglicht kan brengen. En ik begin me opnieuw af te vragen wat het had kunnen zijn, deze onvergeten toestand die geen logisch bewijs van zijn bestaan ​​met zich meebracht, maar alleen het besef dat het een gelukkige was, dat het een werkelijke toestand was in wiens aanwezigheid andere bewustzijnstoestanden wegsmolten en verdwenen. Ik besluit te proberen het weer te laten verschijnen. Ik ga terug in mijn gedachten naar het moment waarop ik de eerste lepel thee dronk. Ik vind dezelfde toestand terug, verlicht door geen enkel nieuw licht. Ik dwing mijn geest tot nog een poging, om de vluchtige gewaarwording te volgen en opnieuw te heroveren. En opdat niets het in zijn loop kan onderbreken, sluit ik elk obstakel, elk vreemd idee buiten, stop ik mijn oren dicht en beperk ik alle aandacht voor de geluiden die uit de kamer ernaast komen. En dan, voelend dat mijn geest vermoeid raakt zonder enig succes te melden, dwing ik hem voor de verandering om te genieten van die afleiding die ik hem net heb ontzegd, om aan andere dingen te denken, om uit te rusten en zich te verfrissen vóór de ultieme poging. En dan maak ik voor de tweede keer een lege ruimte voor me vrij. Ik plaats de nog verse smaak van die eerste hap voor mijn geestesoog, en ik voel iets in me opkomen, iets dat zijn rustplaats verlaat en probeert op te stijgen, iets dat als een anker op grote diepte is ingebed; ik weet nog niet wat het is, maar ik voel het langzaam stijgen; ik kan de weerstand meten, ik kan de echo horen van de doorkruiste grote ruimtes.

Wat er zo in de diepten van mijn wezen klopt, moet ongetwijfeld het beeld zijn, het visuele geheugen dat, verbonden met die smaak, heeft geprobeerd het in mijn bewustzijn te volgen. Maar zijn worstelingen zijn te ver weg, te verward; nauwelijks kan ik de kleurloze weerspiegeling waarnemen waarin de ongrijpbare wervelende mix van stralende tinten zich vermengt, en ik kan de vorm ervan niet onderscheiden, kan het niet, als de enige mogelijke interpretator, uitnodigen om het bewijs van zijn tijdgenoot, zijn onafscheidelijke minnaar, de smaak van in thee geweekte cake, aan mij over te brengen; kan het niet vragen mij te vertellen welke bijzondere omstandigheid in het geding is, van welke periode uit mijn vorige leven. Zal het uiteindelijk de heldere oppervlakte van mijn bewustzijn bereiken, deze herinnering, dit oude, dode moment dat het magnetisme van een identiek moment zo ver heeft gereisd om lastig te vallen, te verstoren, uit de diepste diepten van mijn wezen op te rakelen? Ik weet het niet. Nu ik niets meer voel, is het gestopt, misschien weer in zijn duisternis verdwenen, waaruit niemand kan zeggen of het ooit zal opstijgen? Tien keer opnieuw moet ik de taak op me nemen, moet ik me over de afgrond buigen. En telkens weer heeft de natuurlijke luiheid die ons afhoudt van elke moeilijke onderneming, elk belangrijk werk, me ertoe aangezet de zaak met rust te laten, mijn thee te drinken en alleen maar te denken aan de zorgen van vandaag en aan mijn verwachtingen voor morgen, die zich zonder moeite of gemoedsrust lieten overpeinzen. En plotseling keert de herinnering terug.

De smaak was die van het kruimeltje madeleine dat mijn tante Léonie me op zondagochtend in Combray (want die ochtenden ging ik niet voor kerktijd de deur uit), wanneer ik haar in haar slaapkamer goededag ging wensen, gaf, en dat ze eerst in haar eigen kopje thee of lindebloesemthee doopte. De aanblik van het kleine madeleinetje had me niets te binnen geroepen voordat ik het proefde; misschien omdat ik zulke dingen zo vaak in de tussentijd, zonder ze te proeven, op de dienbladen in de etalages van banketbakkers had zien liggen, dat hun beeld zich had losgemaakt van die Combray-dagen en zijn plaats had ingenomen tussen andere, meer recentere; misschien door die herinneringen, zo lang vergeten en uit mijn gedachten verdreven, bleef er nu niets meer over, alles was verstrooid; de vormen van de dingen, inclusief die van het kleine sint-jakobsschelpje van gebak, zo rijk aan zinnelijkheid onder zijn strenge, religieuze plooien, waren ofwel uitgewist ofwel zo lang sluimerend geweest dat ze de kracht tot expansie hadden verloren die hen in staat zou hebben gesteld hun plaats in mijn bewustzijn te hernemen. Maar wanneer uit een ver verleden niets meer bestaat, nadat de mensen dood zijn, nadat de dingen gebroken en verspreid zijn, stil, alleen, fragieler, maar met meer vitaliteit, onstoffelijker, aanhoudender, getrouwer, blijven de geur en smaak van dingen lange tijd in evenwicht, als zielen, klaar om ons te herinneren, wachtend en hopend op hun moment, te midden van de ruïnes van al het overige; en onwankelbaar, in de kleine en bijna ongrijpbare druppel van hun essentie, de enorme structuur van herinnering dragend. En toen ik eenmaal de smaak had herkend van het kruimeltje madeleine, gedrenkt in haar aftreksel van lindebloesem, dat mijn tante me placht te geven (hoewel ik nog niet wist en de ontdekking waarom deze herinnering me zo gelukkig maakte nog lang moest uitstellen), rees onmiddellijk het oude grijze huis aan de straat, waar haar kamer was, op als het decor van een theater om zich vast te hechten aan het kleine paviljoen, dat uitkwam op de tuin die erachter was aangelegd voor mijn ouders (het geïsoleerde paneel dat tot dat moment alles was wat ik kon zien); en met het huis de stad, van 's ochtends vroeg tot 's avonds laat en in alle weersomstandigheden, het plein waar ik voor de lunch naartoe werd gestuurd, de straten waar ik vroeger boodschappen deed, de landweggetjes die we namen als het mooi weer was. En net zoals de Japanners zich vermaken door een porseleinen kom met water te vullen en er kleine kruimels papier in te laten weken, die tot dan toe karakterloos of vormloos waren, maar die, zodra ze nat worden, zich uitrekken en buigen, kleur en een kenmerkende vorm aannemen, bloemen of huizen of mensen worden, permanent en herkenbaar, zo ontstonden op dat moment alle bloemen in onze tuin en in het park van M. Swann, en de waterlelies op de Vivonne en de goede mensen van het dorp en hun kleine huisjes en de parochiekerk en heel Combray en omgeving, die hun eigen vorm aannamen en stevig werden, zowel de stad als de tuinen, allemaal uit mijn kopje thee.