Zmień światopogląd, zmień świat

Czterdzieści lat po „Nowej historii” Thomasa Berry’ego nowe pokolenia zaczynają dostrzegać moc narracji.

Siedziałem w sali wykładowej w Asyżu we Włoszech z jednym z czołowych współczesnych myślicieli zajmujących się ekologią, który mówił o sile opowieści. „Wydaje się, że zasadniczo przekazujemy znaczenie poprzez narrację” – powiedział. „A przynajmniej takie jest moje podejście do rzeczy: ta narracja jest naszym podstawowym sposobem rozumienia”.

Latem 1991 roku Thomas Berry (1914–2009) był 77-letnim mędrcem; księdzem katolickim – choć nigdy nie czuł się w nim komfortowo – historykiem kultury i badaczem religii świata, który przeszedł na emeryturę, ale był u szczytu swoich możliwości intelektualnych i proroczych. Jego głównym celem było zmierzenie się z głębokimi korzeniami kryzysu ekologicznego.

Mówiąc z przejęciem o tym, co tracimy – masowym wymieraniu gatunków i przyspieszającej dewastacji biosfery – Berry powiedział: „Trudności, z którymi się zmagamy, wynikają w dużej mierze z ograniczeń i niedoskonałości naszej historii. Myślę, że potrzebujemy i naprawdę mamy nową historię”.

Jako 21-letni student, który niewiele wiedział, to w zupełności wystarczyło, by radykalnie poszerzyć moją świadomość. Nigdy nie myślałem o koncepcji „siły opowieści” ani o tym, że „poznajemy” rzeczy za pośrednictwem opowieści, ani o tym, że nasz kryzys ekologiczny wynika z naszego ukrytego światopoglądu. Czułem to, ale nigdy nie otrzymałem tych słów i idei jako narzędzi do myślenia.

Kilka lat wcześniej, będąc nastolatkiem znudzonym szkołą średnią, zostałem wciągnięty i zainspirowany „Potęgą mitu” , serią wywiadów Billa Moyersa z mitologiem porównawczym Josephem Campbellem. Unikając odrabiania lekcji, przeczytałem „Mity, którymi warto się kierować” . Ale praca Berry’ego była czymś innym.

Podczas gdy Campbell przewidywał, że mitologia przyszłości będzie dotyczyć Ziemi jako całości i prawdopodobnie będzie czerpać z jej zdjęć z kosmosu jako mitycznego symbolu, wydawało mi się, że Berry już snuł taki mit. Zdaniem Berry'ego, nasze nowe rozumienie wszechświata i Ziemi – historia galaktycznego powstania i rozwoju, stopniowo sklejana przez astronomów i fizyków XX wieku niczym kosmologiczny kolaż – może zapewnić nową świętą historię pochodzenia, kosmologiczny powrót do domu dla współczesnej kultury. „Znaczenie historii wszechświata jest dla nas niezwykle ważne” – powiedział nam Berry w Asyżu – „i to jedyny sposób, w jaki dowiemy się, kim jesteśmy”.

Dla Berry'ego wszystko sprowadzało się do kosmologii – podstawowego światopoglądu danej kultury: jej fundamentalnej historii o tym, jak powstał świat i jak doszedł do obecnego stanu, i jakie my, ludzie, w nim odnajdujemy. Aby zająć się głębokimi przyczynami zniszczenia biosfery przez przemysł, kapitalizm i korporacje, musieliśmy przeanalizować nasz światopogląd.

Zdaniem Berry'ego, główną przyczyną ekologicznej wrogości Zachodu było jego oderwanie się od natury – oderwanie, które miało jednocześnie charakter duchowy, religijny, psychologiczny, emocjonalny, intelektualny i filozoficzny. Źródłem ekodestrukcji był antropocentryczny (skoncentrowany na człowieku) zachodni światopogląd, który dostrzegał egzystencjalną przepaść, „radykalną nieciągłość” między światem człowieka a światem natury.

Mimo że był księdzem katolickim, Berry (podobnie jak przed nim Lynn White Jr.) nie szczędził krytyki chrześcijaństwa pod względem ekologicznym. Historyczne ukierunkowanie tradycji chrześcijańskiej – jej nakaz ujarzmienia i podboju natury, skupienie się na odkupieniu od „upadłego” świata oraz priorytetowe traktowanie transcendentnej boskości – wszystko to służyło oddzieleniu ludzkości od kosmiczno-ziemskiego procesu, który dał nam istnienie.

W przeciwieństwie do kosmologii rdzennych i wschodnich, wyrażonych w tradycjach rdzennych Amerykanów, Afryki i Azji, które Berry nauczał swoich studentów jako założyciel programu historii religii na Fordham, zachodni światopogląd generalnie postrzegał ludzi jako oddzielonych od Ziemi i kosmosu. I nie tylko oddzielonych, ale i nadrzędnych, z – jak Berry ze smutkiem zauważył – „wszystkimi prawami i wartościami przypisanymi człowiekowi, bez praw i wartości przypisanych światu naturalnemu”.

Kiedy w XVII wieku ta antropocentryczna orientacja w religii i myśleniu Zachodu połączyła się z „nową filozofią mechaniczną” Kartezjusza i Bacona, w której naturę postrzegano jako bezduszną maszynę, utorowano drogę nowoczesnemu światopoglądowi. Ludzka arogancja, logika kapitalistyczna i destrukcja na skalę przemysłową zostały uwolnione na zdesakralizowanej planecie. Żywa wspólnota biosfery Ziemi, która nas stworzyła i podtrzymuje, została zredukowana do zasobów przeznaczonych dla człowieka, martwej materii, napędzającej niekończący się „wzrost”, zysk i „postęp”.

Aby powstrzymać ten atak na Ziemię, jak mówił Berry w Asyżu w 1991 roku, trzeba uznać, że nasza historia kulturowa jest dysfunkcyjna. Aby zmienić świat, musimy zmienić światopogląd.

Autor Thomas Berry i Stephan Snider w Asyżu we Włoszech, w 1991 roku.

Thomas Berry w Asyżu we Włoszech w 1991 roku (zdjęcie: Drew Dellinger)

Thomas Berry w Ekwadorze w 1993 roku (zdjęcie: Drew Dellinger)

Nowa historia

Trzynaście lat wcześniej, dokładnie 40 lat temu, Thomas Berry napisał i opublikował przełomowy esej zatytułowany „Nowa historia” (1978). Po opublikowaniu książek o buddyzmie i religiach Indii na wcześniejszym etapie swojej kariery, w latach 70., Berry zmienił nieco swój styl pisania. Coraz bardziej zaniepokojony dewastacją planety, napisał w swoim domu w Riverdale w stanie Nowy Jork serię esejów – znanych jako „Riverdale Papers” – które zgłębiały rolę światopoglądu i duchowości w odniesieniu do ekologii i ochrony środowiska.

„Nowa historia” zaczyna się od zdań, które stały się ikonicznym wyrazem spostrzeżeń Berry’ego:

„Wszystko jest kwestią historii. Właśnie teraz mamy kłopoty, ponieważ nie mamy dobrej historii. Jesteśmy pomiędzy historiami. Stara Historia – opowieść o tym, jak powstał świat i jakie jest nasze w nim miejsce – nie funkcjonuje prawidłowo, a my nie poznaliśmy Nowej Historii”. [wersja oryginalna, 1978]

Dekadę później „Nowa historia” została wznowiona w pierwszym zbiorze Berry'ego, „Sen Ziemi” , wraz z 15 innymi esejami, a jego kosmologiczna wizja znalazła szersze grono odbiorców na całym świecie. Jak ujęli to badacze religii (i byli uczniowie Berry'ego) Mary Evelyn Tucker i John Grim, „Nowa historia” była „ kulminacją całokształtu refleksji Berry'ego nad narastającym kryzysem ekologicznym i nad tym, jaki nowy paradygmat będzie niezbędny, aby przeciwdziałać niszczycielskiej sile gospodarek wydobywczych i konsumpcyjnych. Uważał, że ta nowa historia może przełamać współczesny pogląd na materializm i redukcjonizm, który uprzedmiotowiał naturę przede wszystkim jako zasób do użytku człowieka”.

Wizja Berry'ego – czasami nazywana „Nową Kosmologią” – była częścią szerszego ruchu w dziedzinach, które pojawiły się w latach 80. i 90., takich jak ekofilozofia, duchowość ekologiczna i ekopsychologia. Zwolennicy tych idei kwestionowali fragmentaryczny światopogląd współczesnej kultury. Kosmolog Brian Swimme ściśle współpracował z Berrym i wyraził tę nową wizję kosmologiczną w swoich książkach „Wszechświat jest zielonym smokiem” i „Ukryte serce kosmosu”. Radykalny teolog Matthew Fox krytykował współczesne poczucie odłączenia i separacji, odziedziczone po „newtonowskiej mentalności części”, kartezjańskim dualizmie i redukcjonizmie.

Autorki i aktywistki Charlene Spretnak i Joanna Macy podkreśliły praktyczne konsekwencje naszej błędnej historii społecznej. „W obliczu braku jakiegokolwiek zrozumienia świętej całości” – napisała Spretnak – „bezsensowność i destrukcja są dla wielu ludzi tak samo akceptowalne, jak wszystko inne”, podczas gdy Macy zwróciła uwagę na związek między polityką a kosmologią, stwierdzając, że „poczucie więzi ze wszystkimi istotami jest skrajnie politycznie wywrotowe”. Siostra Miriam Therese MacGillis wygłosiła setki wykładów, wyjaśniając perspektywę Berry’ego na temat ekologii, kosmologii i Nowej Historii.

Po opublikowaniu The Dream of the Earth Berry kontynuował szerokie podróże, nauczając i przemawiając na konferencjach, uniwersytetach, w wspólnotach religijnych i na zgromadzeniach w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Europie, Kanadzie, na Filipinach i poza nimi. W 1992 roku był współautorem The Universe Story z Brianem Swimme, a w ostatnich latach życia opublikował trzy kolejne zbiory esejów, w tym The Great Work (1999) i The Sacred Universe (2009). W chwili śmierci w 2009 roku Berry był powszechnie podziwiany jako jeden z najbardziej wpływowych, głębokich, sugestywnych i skutecznych pisarzy zajmujących się ochroną środowiska swoich czasów. I „chociaż wielu ignorowało jego ostrzeżenia ponad trzydzieści lat temu”, stwierdzają Tucker i Grim, „teraz jego spostrzeżenia na temat religijnego charakteru kryzysu środowiskowego nadal są prorocze”.

Oduczanie się i ponowne uczenie się podstawowych historii

Dwadzieścia osiem lat po napisaniu eseju „Nowa historia”, kiedy przeprowadzałem z nim wywiad w 2006 roku, Berry wciąż zmagał się ze znaczeniem kosmologii i światopoglądu. „Niełatwo opisać, czym jest kosmologia” – powiedział mi. „To ani religia, ani nauka. To sposób poznania”. „Jedyną rzeczą, która uratuje XXI wiek, jest kosmologia” – powiedział, gdy jedliśmy lunch w Karolinie Północnej w grudniowy dzień. „Jedyną rzeczą, która cokolwiek uratuje, jest kosmologia”.

Cztery dekady po tym, jak Berry napisał „Nową historię”, jego spostrzeżenia mogą być bardziej aktualne niż kiedykolwiek. W latach po tym, jak po raz pierwszy studiowałem z nim tego lata w Asyżu, nadal zastanawiałem się nad historią, a także nad powiązaniami między sprawiedliwością społeczną, ekologią i kosmologią. Wydawało mi się, że światopogląd jest kluczem we wszystkich tych obszarach i jednym z ich łączników.

Przez cały XX wiek rasistowska i seksistowska polityka i praktyki były wspierane przez narracje funkcjonujące w rodzinach, szkołach, miejscach pracy i mediach, a także w instytucjach politycznych, gospodarczych oraz prawno-sądowych. Ruch praw obywatelskich lat 50. i 60. oraz ruchy feministyczne/kobiece lat 60. i 70. można postrzegać po części jako masową przebudowę narracji na poziomie kulturowym.

Płeć, podobnie jak rasa, jest konstrukcją społeczną, czyli opowieścią. A historie seksizmu i rasizmu, które tak rzuciły cień na naszą historię i teraźniejszość, ilustrują siłę światopoglądu i narracji w generowaniu i podtrzymywaniu systemowej opresji. Historie stają się strukturami, systemami, politykami i praktykami, które mają głębokie konsekwencje dla ciał i życia ludzi w społecznościach, do których są adresowane.

Czyż nie możemy postrzegać systemowego rasizmu, seksizmu i innych form ucisku jako funkcji tego samego dominującego światopoglądu, który niszczy Ziemię? Kolonializmu osadniczego na skalę planetarną? Kiedy przeprowadzałem wywiad z Berrym w 1996 roku, powiedział mi: „Jeśli świat kulturowy danego społeczeństwa – marzenia, które doprowadziły je do pewnego punktu – stanie się dysfunkcjonalny, społeczeństwo musi wrócić i znów zacząć marzyć”.

Jednak wszechobecne światopoglądy białej supremacji i mizoginii nadal podważają nasze wysiłki na rzecz budowania sprawiedliwości, wspólnoty i demokracji w Stanach Zjednoczonych. Każdego tygodnia, gdy kolejny nieuzbrojony czarnoskóry mężczyzna zostaje postrzelony przez policję lub kobieta ginie z ręki partnera, jesteśmy świadkami, jak błędne historie w ciągu kilku sekund stają się śmiertelnie niebezpieczne. Ruchy #BlackLivesMatter, #MeToo i #TimesUp kwestionują i w potężny sposób zmieniają rasistowskie i seksistowskie światopoglądy.

Dysfunkcyjne sny. Problematyczne historie. Zniekształcone światopoglądy. Czy nie możemy dostrzec ich u źródła nie tylko problemów ekologicznych, ale także niesprawiedliwości społecznych, takich jak supremacja białych, patriarchat i kapitalizm?

Chyba żadne niedawne wydarzenie nie ilustruje obecnego starcia światopoglądów lepiej niż opór rdzennej ludności wobec budowy rurociągu Dakota Access w Standing Rock w Dakocie Północnej. Nawet media głównego nurtu użyły słowa „światopogląd”, aby uświadomić sobie, że nie jest to jedynie konflikt między aktywistami a korporacjami paliw kopalnych, ale w gruncie rzeczy zderzenie kosmologii.

Poranna ceremonia w Standing Rock. Zdjęcie: R. Fabian

Po jednej stronie stoją w szeregu siły policyjne reprezentujące kapitalistyczny, industrialny i korporacyjny światopogląd, który postrzega naturę jako zasób do eksploatacji – wypaczone marzenie napędzane maksymalizacją zysków, bez względu na konsekwencje dla ludzi, społeczności, biosfery i przyszłych pokoleń. Po drugiej stronie znajduje się kosmologia rdzennych mieszkańców, w której Woda to Życie, Ziemia to Matka, a szacunek, respekt i wzajemność są najważniejsze.

Z jednej strony mamy światopogląd i dziedzictwo systemowego rasizmu i wielowiekowego znęcania się nad rdzennymi mieszkańcami, w którym, jak powiedział kiedyś Martin Luther King Jr., „ostateczną logiką rasizmu jest ludobójstwo”. Z drugiej strony mamy światopogląd kosmologicznego egalitaryzmu, w którym natura jest święta, a każda istota jest święta.

Z jednej strony mamy „starą historię” kultury zachodniej: mit separacji, odłączenia i antropocentryzmu – hierarchii i dominacji, w którym podział, wyzysk i ucisk są normą. Z drugiej strony mamy „pierwotną historię” tradycji rdzennych, kosmologię wspólnoty i więzi.

Obrońcy Wody w Standing Rock rzucili wyzwanie nie tylko rurociągowi. Zmierzyli się z kosmologią współczesnego świata i jego destrukcyjną, niesprawiedliwą gospodarką. Podobnie jak ruch Black Lives – który również stanowi bezpośrednie wyzwanie dla 500 lat białego, rasistowskiego światopoglądu – wizjonerski opór w Standing Rock może pomóc nam w przyszłości. Łącząc ekologię, sprawiedliwość społeczną i światopogląd, wykorzystując siłę duchowości, marzeń, opowieści, sztuki i działania, ruchy te wnoszą – w praktyce, polityce i społeczeństwie – to, czego najbardziej potrzeba: kosmologię wzajemnych powiązań.

Nowa historia naszych czasów będzie wielością – kalejdoskopem opowieści. Jak powiedział pisarz i krytyk John Berger: „Nigdy więcej żadna historia nie będzie opowiadana tak, jakby była jedyną”. Długo uciszane głosy wciąż będą się odzywać. Historie, których najbardziej potrzeba, wyłaniają się z młodości Ferguson, Baltimore, Standing Rock i Palestyny, a nie od narratorów status quo. Z tego różnorodnego chóru wyłaniają się szersze wątki, z rozpoznawalnymi zarysami zmierzającymi ku sprawiedliwości i ekologii.

Potrzebujemy historii, które obnażają kłamstwa systemowego rasizmu, mizoginii, heteroseksizmu, kolonializmu i kapitalizmu. Potrzebujemy historii, które przeciwstawiają się faszyzmowi i autorytaryzmowi, a także historii, które poszerzają demokrację.

Potrzebujemy również opowieści, które połączą nas z majestatem galaktyk i głębinami oceanów, opowieści, które przypomną nam, kim jesteśmy.

Potrzebujemy historii, które powstrzymają nadużycia i stworzą sprawiedliwość. Być może przede wszystkim, w dobie powszechnego ubóstwa i niesprawiedliwości, kryzysu klimatycznego i masowego wymierania, potrzebujemy historii, które budują ruchy.

W 2018 roku wydaje się, że pod pewnymi względami jesteśmy dalej niż kiedykolwiek od marzenia o nowej historii, a poziom polaryzacji politycznej zdaje się łamać nawet nasze poczucie wspólnej rzeczywistości. Jeśli jednak istnieje możliwość, abyśmy posłuchali rady Thomasa Berry'ego i „ odkryli na nowo człowieka… za pomocą historii i wspólnego doświadczenia marzeń”, to teraz nadszedł czas na masowe, kreatywne działania. Jesteśmy to winni dzieciom przyszłości i całej społeczności Ziemi. Jak Berry napisał w swoim eseju 40 lat temu, „żadna społeczność nie może istnieć bez jednoczącej historii”.