Hoop Vinden in Hopeloosheid

Terwijl de wereld steeds donkerder wordt, dwing ik mezelf om na te denken over hoop. Ik zie hoe de wereld en de mensen om me heen steeds meer verdriet en lijden ervaren, hoe agressie en geweld hun intrede doen in alle relaties, zowel persoonlijk als wereldwijd, en hoe beslissingen worden genomen vanuit onzekerheid en angst. Hoe is het mogelijk om hoopvol te zijn en uit te kijken naar een positievere toekomst? De Bijbelse psalmist schreef: "Zonder visie gaat het volk ten onder." Ga ik ten onder?

Ik stel deze vraag niet rustig. Ik worstel met de vraag hoe ik kan bijdragen aan het omkeren van deze neergang in angst en verdriet, wat ik kan doen om de hoop voor de toekomst te herstellen. Vroeger was het makkelijker om in mijn eigen effectiviteit te geloven: als ik hard werkte, met goede collega's en goede ideeën, konden we een verschil maken. Maar nu betwijfel ik dat. Maar hoe kan ik doorgaan zonder de hoop dat mijn werk resultaat zal opleveren? Als ik er niet in geloof dat mijn visie werkelijkheid kan worden, waar vind ik dan de kracht om door te zetten?

Om deze vragen te beantwoorden, heb ik mensen geraadpleegd die moeilijke tijden hebben doorgemaakt. Zij hebben me meegenomen op een reis naar nieuwe vragen, een reis die me van hoop naar hopeloosheid heeft gebracht.

Mijn reis begon met een klein boekje getiteld "Het Web van Hoop". Het somt de tekenen van wanhoop en hoop op voor de meest urgente problemen van de aarde. De belangrijkste daarvan is de ecologische vernietiging die de mens heeft veroorzaakt. Maar het enige wat het boekje als hoopvol beschouwt, is dat de aarde werkt aan het creëren en in stand houden van de omstandigheden die leven mogelijk maken. De mens zal worden uitgeroeid als we niet snel veranderen. EO Wilson, de bekende bioloog, merkt op dat de mens de enige grote soort is waarvan de vernietiging alle andere soorten ten goede zou komen (behalve huisdieren en kamerplanten). De Dalai Lama heeft hetzelfde in veel recente leringen gezegd.

Dit gaf mij geen hoop.

Maar in hetzelfde boekje las ik een citaat van Rudolf Bahro dat wél hielp: "Wanneer de vormen van een oude cultuur uitsterven, wordt de nieuwe cultuur gecreëerd door een paar mensen die niet bang zijn om onzeker te zijn." Zou onzekerheid – zelftwijfel – een goede eigenschap kunnen zijn? Ik vind het moeilijk me voor te stellen hoe ik aan de toekomst zou kunnen werken zonder me gegrond te voelen in de overtuiging dat mijn daden een verschil zullen maken. Maar Bahro biedt een nieuw perspectief: dat een gevoel van onzekerheid, zelfs van ongegrondheid, mijn vermogen om in het werk te blijven juist zou kunnen vergroten. Ik heb over grondloosheid gelezen – vooral in het boeddhisme – en heb het de laatste tijd behoorlijk ervaren. Ik vond het helemaal niet prettig. Maar nu mijn cultuur uitsterft, zou ik dan kunnen stoppen met het zoeken naar een basis om op te staan?

Václav Havel hielp me om nog meer aangetrokken te raken tot onzekerheid en onwetendheid. "Hoop", zegt hij, "is een dimensie van de ziel, een oriëntatie van de geest, een oriëntatie van het hart. Het overstijgt de wereld die direct wordt ervaren en is ergens voorbij de horizon verankerd. Het is niet de overtuiging dat iets goed zal aflopen, maar de zekerheid dat iets zinvol is, ongeacht hoe het afloopt."

Havel lijkt niet hoop te beschrijven, maar hopeloosheid: bevrijd zijn van resultaten, uitkomsten opgeven, doen wat goed voelt in plaats van effectief. Havel herinnert me aan de boeddhistische leer dat hopeloosheid niet het tegenovergestelde is van hoop. Angst wel. Hoop en angst zijn onontkoombare partners. Telkens wanneer we hopen op een bepaalde uitkomst en er hard aan werken om die te bereiken, introduceren we ook angst – angst om te falen, angst om te verliezen. Hopeloosheid is vrij van angst en kan daardoor heel bevrijdend aanvoelen. Ik heb anderen deze toestand horen beschrijven. Bevrijd van sterke emoties, beschrijven ze de wonderbaarlijke verschijning van helderheid en energie.

Thomas Merton, de overleden katholieke mysticus, verduidelijkte de weg naar hopeloosheid verder. In een brief aan een vriend adviseerde hij: "Vertrouw niet op de hoop op resultaten. Je zult misschien moeten erkennen dat je werk ogenschijnlijk waardeloos zal zijn en zelfs helemaal geen resultaat zal opleveren, of misschien zelfs het tegenovergestelde van wat je verwachtte. Naarmate je aan dit idee went, begin je je steeds meer te concentreren, niet op de resultaten, maar op de waarde, de juistheid, de waarheid van het werk zelf. Je worstelt geleidelijk steeds minder voor een idee en steeds meer voor specifieke mensen. Uiteindelijk is het de realiteit van persoonlijke relaties die alles redt."

Ik weet dat dit waar is. Ik heb met collega's in Zimbabwe gewerkt, terwijl hun land afglijdt in geweld en hongersnood door de acties van een krankzinnige dictator. Maar terwijl mijn collega's en ik e-mails uitwisselen en af ​​en toe op bezoek gaan, leren we dat vreugde nog steeds beschikbaar is, niet door de omstandigheden, maar door onze relaties. Zolang we samen zijn, zolang we anderen voelen die ons steunen, houden we vol.

Enkele van mijn beste leermeesters op dit gebied waren jonge leiders. Een twintiger zei: "Hoe we gaan is belangrijk, niet waarheen. Ik wil samen en met vertrouwen gaan." Een andere jonge Deense vrouw zei: "Ik heb het gevoel dat we elkaars hand vasthouden terwijl we een diep, donker bos inlopen." Een Zimbabwaanse schreef op haar donkerste moment: "In mijn verdriet zag ik mezelf vastgehouden worden, dat we elkaar allemaal vasthielden in dit ongelooflijke web van liefdevolle vriendelijkheid. Verdriet en liefde op dezelfde plek. Ik had het gevoel dat mijn hart zou barsten van het vasthouden ervan."

Thomas Merton had gelijk: we worden getroost en gesterkt door samen hopeloos te zijn. We hebben geen specifieke uitkomsten nodig. We hebben elkaar nodig.

Hopeloosheid heeft me verrast met geduld. Terwijl ik het streven naar effectiviteit opgeef en mijn angst zie wegebben, verschijnt geduld. Twee visionaire leiders, Mozes en Abraham, droegen beiden beloften die hun door hun God waren gegeven, maar ze moesten de hoop opgeven dat ze deze beloften in hun leven werkelijkheid zouden zien worden. Ze leidden vanuit geloof, niet vanuit hoop, vanuit een relatie met iets dat hun begrip te boven ging. TS Eliot beschrijft dit beter dan wie dan ook. In de Vier Kwartetten schrijft hij:

Ik zei tegen mijn ziel: wees stil en wacht zonder hoop
want hoop zou hoop op het verkeerde zijn; wachten zonder liefde,
Want liefde zou liefde voor het verkeerde zijn; er is nog steeds geloof
Maar het geloof, de liefde en de hoop liggen allemaal in het wachten.

Zo wil ik door deze tijd van toenemende onzekerheid reizen. Grondloos, hopeloos, onzeker, geduldig, helder en samen.