Uliza Nilipo Mtaa

Mwaka jana, nilikwenda kwenye ziara yangu ya kwanza ya kitabu. Katika muda wa miezi 13, nilisafiri kwa ndege hadi nchi 14 na kutoa hotuba mia moja hivi. Kila mazungumzo katika kila nchi yalianza na utangulizi, na kila utangulizi ulianza, ole, kwa uwongo: "Taiye Selasi anatoka Ghana na Nigeria," au "Taiye Selasi anatoka Uingereza na Marekani." Kila niliposikia sentensi hii ya ufunguzi, bila kujali nchi iliyohitimisha -- Uingereza, Amerika, Ghana, Nigeria -- nilifikiri, "Lakini hiyo si kweli." Ndiyo, nilizaliwa Uingereza na kukulia Marekani. Mama yangu, aliyezaliwa Uingereza, na kukulia Nigeria, kwa sasa anaishi Ghana. Baba yangu alizaliwa Gold Coast, koloni la Uingereza, alilelewa Ghana, na ameishi kwa zaidi ya miaka 30 katika Ufalme wa Saudi Arabia. Kwa sababu hii, watangulizi wangu pia waliniita "kimataifa." "Lakini Nike ni ya kimataifa," niliwaza, "mimi ni mwanadamu."

Kisha, siku moja nzuri, katikati ya ziara, nilienda Louisiana, jumba la makumbusho huko Denmark ambako nilishiriki jukwaa na mwandishi Colum McCann. Tulikuwa tukijadili jukumu la mtaa katika uandishi, ghafla lilinipata. Mimi si wa kimataifa. Mimi si mzalendo hata kidogo. Ningewezaje kutoka kwa taifa? Mwanadamu anawezaje kutoka kwa dhana? Ni swali ambalo lilikuwa likinisumbua kwa miongo miwili. Kutoka kwa magazeti, vitabu vya kiada, mazungumzo, nilijifunza kuongea juu ya nchi kana kwamba ni vitu vya milele, vya umoja, vinavyotokea kwa asili, lakini nilijiuliza: kusema kwamba nilitoka nchi iliyopendekezwa kuwa nchi ilikuwa mahali kamili, mahali fulani kwa wakati, jambo la kudumu, lakini sivyo? Katika maisha yangu, nchi zilikuwa zimetoweka -- Chekoslovakia;ilionekana -- Timor-Leste; imeshindwa -- Somalia. Wazazi wangu walitoka nchi ambazo hazikuwepo walipozaliwa. Kwangu mimi, nchi -- jambo hili ambalo linaweza kuzaliwa, kufa, kupanua, mkataba -- ilionekana kuwa msingi wa kuelewa mwanadamu.

Na kwa hivyo ilikuja kama ahueni kubwa kugundua serikali huru. Tunachoita nchi kwa kweli ni maneno mbalimbali ya serikali huru, wazo ambalo lilikuja katika mtindo miaka 400 tu iliyopita. Nilipojifunza hili, nikianza shahada yangu ya uzamili katika mahusiano ya kimataifa, nilihisi aina fulani ya ahueni. Ilikuwa kama nilivyoshuku. Historia ilikuwa ya kweli, tamaduni zilikuwa za kweli, lakini nchi zilivumbuliwa. Kwa miaka 10 iliyofuata, nilitafuta kujifafanua upya au kujiondoa mwenyewe, ulimwengu wangu, kazi yangu, uzoefu wangu, zaidi ya mantiki ya serikali.

Mnamo 2005, niliandika insha, "Mwafrika ni nini," nikichora utambulisho ambao ulifadhili utamaduni nchini. Ilikuwa ya kufurahisha jinsi watu wengi wangeweza kuhusiana na uzoefu wangu, na mafundisho ni wangapi wengine hawakununua hisia zangu za ubinafsi. "Selasi anawezaje kudai kuwa anatoka Ghana," mkosoaji mmoja kama huyo aliuliza, "wakati hajui aibu ya kusafiri nje ya nchi kwa pasipoti ya Ghani?"

Sasa, kama mimi ni mwaminifu, nilijua alichomaanisha. Nina rafiki anayeitwa Layla ambaye alizaliwa na kukulia nchini Ghana. Wazazi wake ni Waghani wa kizazi cha tatu wenye asili ya Lebanon. Layla, ambaye anazungumza kwa ufasaha Twi, anajua Accra kama sehemu ya nyuma ya mkono wake, lakini tulipokutana kwa mara ya kwanza miaka iliyopita, nilifikiri, "Yeye hatoki Ghana." Akilini mwangu, alikuja kutoka Lebanon, licha ya ukweli kwamba uzoefu wake wote wa malezi ulifanyika katika vitongoji vya Accra. Mimi, kama wakosoaji wangu, nilikuwa nikifikiria baadhi ya Ghana ambapo Waghana wote walikuwa na ngozi ya kahawia hakuna hata mmoja aliyeshikilia pasi za kusafiria za Uingereza. Ningeangukia katika mtego wa kuzuia ambao lugha ya watu kutoka nchi huweka -- upendeleo wa hadithi, nchi ya umoja, juu ya ukweli: uzoefu wa mwanadamu. Akizungumza na Colum McCann siku hiyo, senti hatimaye ilishuka. "Uzoefu wote ni wa ndani," alisema. "Utambulisho wote ni uzoefu," niliwaza. "Mimi si mzalendo," nilitangaza jukwaani. "Mimi ni mwenyeji. Mimi ni wa ndani."

Unaona, “Taiye Selasi anatoka Marekani,” si ukweli. Sina uhusiano na Marekani, wote 50, si kweli. Uhusiano wangu ni na Brookline, mji ambapo nilikulia; na New York City, ambapo nilianza kazi; pamoja na Lawrenceville, ambapo mimi hutumia Shukrani. Kinachoifanya Amerika kuwa nyumbani kwangu sio pasipoti au lafudhi yangu, lakini uzoefu huu maalum na maeneo yanayotokea. Licha ya kujivunia kwa utamaduni wa Waewe, Black Stars, na kupenda vyakula vya Ghana, sijawahi kuwa na uhusiano na Jamhuri ya Ghana, kwa maandishi makubwa. Uhusiano wangu ni wa Accra, ambapo mama yangu anaishi, ambapo mimi huenda kila mwaka, na bustani ndogo huko Dzorwulu ambapo baba yangu na mimi huzungumza kwa saa nyingi. Haya ndiyo maeneo yanayounda uzoefu wangu. Uzoefu wangu ni wapi ninatoka.

Je, tukiuliza, badala ya "Unatoka wapi?" -- "Wewe ni mwenyeji wa wapi?" Hii inaweza kutuambia mengi zaidi kuhusu sisi ni nani na jinsi tunavyofanana. Niambie unatoka Ufaransa, na ninaona nini, seti ya maneno machache? Hadithi hatari ya Adichie, hadithi ya taifa la Ufaransa? Niambie wewe ni mwenyeji wa Fez na Paris, bora zaidi, Goutte d'Or, na ninaona matukio kadhaa. Uzoefu wetu ni wapi tunatoka.

Kwa hivyo, wewe ni mwenyeji wapi? Ninapendekeza mtihani wa hatua tatu. Ninaita hizi tatu "R": mila, mahusiano, vikwazo.

Kwanza, fikiria mila yako ya kila siku, chochote kinachoweza kuwa: kutengeneza kahawa yako, kuendesha gari kwenda kazini, kuvuna mazao yako, kusema sala zako. Haya ni matambiko ya aina gani? Yanatokea wapi? Je, ni katika jiji gani au miji gani duniani ambapo wenye maduka wanajua sura yako? Nikiwa mtoto, nilitekeleza matambiko ya kawaida ya kitongoji cha Boston, na marekebisho yalifanywa kwa matambiko ambayo mama yangu alileta kutoka London na Lagos. Tulivua viatu ndani ya nyumba, tulikuwa na adabu bila kushindwa na wazee wetu, tulikula vyakula vilivyopikwa polepole na vya viungo. Katika Amerika Kaskazini yenye theluji, yetu ilikuwa mila ya Kusini mwa ulimwengu. Mara ya kwanza nilipoenda Delhi au sehemu za kusini mwa Italia, nilishtushwa na jinsi nilivyohisi nikiwa nyumbani. Tambiko hizo zilifahamika. "R" namba moja, mila.

Sasa, fikiria mahusiano yako, ya watu wanaotengeneza siku zako. Je, unazungumza na nani angalau mara moja kwa wiki, iwe ana kwa ana au kwenye FaceTime? Kuwa na busara katika tathmini yako; Sizungumzii marafiki zako wa Facebook. Ninazungumza juu ya watu wanaounda uzoefu wako wa kihemko wa kila wiki. Mama yangu huko Accra, dada yangu pacha huko Boston, marafiki zangu wa karibu huko New York: mahusiano haya ni nyumbani kwangu. "R" namba mbili, mahusiano.

Sisi ni wenyeji ambapo tunatekeleza mila na mahusiano yetu, lakini jinsi tunavyoishi eneo letu inategemea kwa kiasi fulani vikwazo vyetu. Kwa vikwazo, namaanisha, unaweza kuishi wapi? Una pasipoti gani? Je, umezuiliwa na, tuseme, ubaguzi wa rangi, kutokana na kujisikia ukiwa nyumbani kabisa unapoishi? Kwa vita vya wenyewe kwa wenyewe, utawala usio na kazi, mfumuko wa bei ya kiuchumi, kutoka kwa kuishi katika eneo ambalo ulikuwa na mila yako ukiwa mtoto? Hii ndiyo nyimbo ya kuvutia zaidi kati ya R, ina maneno machache kuliko matambiko na mahusiano, lakini swali hutupeleka nyuma "Uko wapi sasa?" kwa "Kwa nini haupo, na kwa nini?" Mila, mahusiano, vikwazo.

Chukua kipande cha karatasi na uweke maneno hayo matatu juu ya safu wima tatu, kisha jaribu kujaza safu wima hizo kwa uaminifu uwezavyo. Picha tofauti sana ya maisha yako katika muktadha wa karibu nawe, ya utambulisho wako kama mkusanyiko wa matukio, inaweza kujitokeza.

Basi hebu tujaribu. Nina rafiki anayeitwa Olu. Ana miaka 35. Wazazi wake, waliozaliwa Nigeria, walikuja Ujerumani kwa ufadhili wa masomo. Olu alizaliwa Nuremberg na aliishi huko hadi umri wa miaka 10. Familia yake ilipohamia Lagos, alisoma London, kisha akaja Berlin. Anapenda kwenda Nigeria -- hali ya hewa, chakula, marafiki -- lakini anachukia ufisadi wa kisiasa huko. Olu anatoka wapi?

Nina rafiki mwingine anayeitwa Udo. Pia ana umri wa miaka 35. Udo alizaliwa huko Córdoba, kaskazini-magharibi mwa Argentina, ambapo babu na nyanya yake walihamia kutoka Ujerumani, ambayo sasa ni Poland, baada ya vita. Udo alisoma Buenos Aires, na miaka tisa iliyopita alikuja Berlin. Anapenda kwenda Argentina -- hali ya hewa, chakula, marafiki -- lakini anachukia ufisadi wa kiuchumi huko. Udo inatoka wapi? Kwa nywele zake za kimanjano na macho ya bluu, Udo angeweza kupita kwa Kijerumani, lakini ana pasipoti ya Argentina, kwa hivyo anahitaji visa ili kuishi Berlin. Kwamba Udo anatoka Argentina ina uhusiano mkubwa na historia. Kwamba yeye ni mwenyeji wa Buenos Aires na Berlin, hiyo inahusiana na maisha.

Olu, ambaye anaonekana Mnigeria, anahitaji visa kutembelea Nigeria. Anazungumza Kiyoruba kwa lafudhi ya Kiingereza, na Kiingereza kwa Kijerumani. Kudai kwamba yeye "si Mnigeria kabisa," ingawa, inakanusha uzoefu wake huko Lagos, mila alizofanya alipokuwa akikua, uhusiano wake na familia na marafiki.

Wakati huo huo, ingawa Lagos bila shaka ni moja ya nyumba zake, Olu daima anahisi kuzuiliwa huko, si haba kwa ukweli kwamba yeye ni shoga.

Yeye na Udo wamezuiliwa na hali ya kisiasa ya nchi za wazazi wao, kutokana na kuishi ambapo baadhi ya mila na mahusiano yao ya maana hutokea. Kusema Olu anatoka Nigeria na Udo anatoka Ajentina kunakengeusha kutoka kwa uzoefu wao wa kawaida. Taratibu zao, mahusiano yao, na vizuizi vyao ni sawa.

Bila shaka, tunapouliza, "Unatoka wapi?" tunatumia aina ya shorthand. Ni haraka kusema "Nigeria" kuliko "Lagos na Berlin," na kama vile Ramani za Google, tunaweza kuvuta karibu kila wakati, kutoka nchi hadi jiji hadi ujirani. Lakini hiyo sio uhakika kabisa. Tofauti kati ya "Unatoka wapi?" na "Wewe ni mwenyeji wa wapi?" sio umaalumu wa jibu; ndio nia ya swali. Kubadilisha lugha ya utaifa na lugha ya eneo kunatutaka tuelekeze umakini wetu mahali ambapo maisha halisi hutokea. Hata ule usemi mzuri zaidi wa utaifa, Kombe la Dunia, hutupatia timu za kitaifa zinazojumuisha wachezaji wengi wa ndani. Kama kitengo cha kipimo cha uzoefu wa binadamu, nchi haifanyi kazi kabisa. Ndiyo maana Olu anasema, "Mimi ni Mjerumani, lakini wazazi wangu wanatoka Nigeria." Neno "lakini" katika sentensi hiyo linakanusha kutobadilika kwa vitengo, huluki moja isiyobadilika na ya kubuni inayogongana dhidi ya nyingine. "Mimi ni mwenyeji wa Lagos na Berlin," inapendekeza uzoefu unaopishana, tabaka zinazounganishwa pamoja, ambazo haziwezi kukataliwa au kuondolewa. Unaweza kuchukua pasipoti yangu, lakini huwezi kuchukua uzoefu wangu. Ambayo ninabeba ndani yangu. Ninakotoka huja popote niendako.

Ili kuwa wazi, sipendekezi kwamba tuondoe nchi. Kuna mengi ya kusemwa kwa historia ya kitaifa, zaidi kwa serikali huru. Utamaduni upo katika jamii, na jamii ipo katika muktadha. Jiografia, mila, kumbukumbu ya pamoja: mambo haya ni muhimu. Ninachohoji ni ukuu. Utangulizi huo wote kwenye ziara ulianza kwa kurejelea taifa, kana kwamba kujua nilitoka nchi gani kungeambia wasikilizaji wangu mimi ni nani. Hata hivyo, tunatafuta nini hasa tunapouliza mtu anatoka wapi? Na tunaona nini hasa tunaposikia jibu?

Hapa kuna uwezekano mmoja: kimsingi, nchi zinawakilisha mamlaka. "Unatoka wapi?" Mexico. Poland. Bangladesh. Nguvu kidogo. Marekani. Ujerumani. Japani. Nguvu zaidi.China. Urusi. Utata.

(Kicheko)

Inawezekana bila kujua, tunacheza mchezo wa nguvu, haswa katika muktadha wa nchi za makabila mengi. Kama mhamiaji yeyote wa hivi majuzi ajuavyo, swali "Unatoka wapi?" au "Unatoka wapi kweli?" mara nyingi ni msimbo wa "Kwa nini uko hapa?"

Kisha tuna maandishi ya mwanazuoni William Deresiewicz kuhusu vyuo vya wasomi vya Marekani."Wanafunzi wanafikiri kwamba mazingira yao ni tofauti ikiwa mmoja anatoka Missouri na mwingine kutoka Pakistani -- bila kujali kwamba wazazi wao wote ni madaktari au mabenki."

niko naye. Kumwita mwanafunzi mmoja Mmarekani, mwingine Mpakistani, kisha kudai kwa ushindi utofauti wa kundi la wanafunzi hupuuza ukweli kwamba wanafunzi hawa ni wenyeji wa mazingira sawa. Ndivyo ilivyo kwa upande mwingine wa wigo wa kiuchumi. Mkulima wa Kimeksiko huko Los Angeles na mfanyakazi wa nyumbani wa Kinepali huko Delhi wanafanana zaidi katika masuala ya matambiko na vikwazo kuliko utaifa unavyomaanisha.

Labda shida yangu kubwa ya kutoka nchi ni hadithi ya kurudi kwao. Huwa naulizwa kama ninapanga "kurudi" Ghana. Ninaenda Accra kila mwaka, lakini siwezi "kurudi" Ghana. Sio kwa sababu sikuzaliwa huko. Baba yangu hawezi kurudi, pia.Nchi ambayo alizaliwa, nchi hiyo haipo tena. Hatuwezi kamwe kurudi mahali na kuipata pale tulipoiacha. Kitu, mahali fulani kitakuwa kimebadilika kila wakati, zaidi ya yote, sisi wenyewe. Watu.

Hatimaye, kile tunachozungumzia ni uzoefu wa kibinadamu, jambo hili lenye sifa mbaya na utukufu wa utaratibu. Katika uandishi wa ubunifu, eneo huzungumza ubinadamu. Kadiri tunavyojua zaidi kuhusu mahali ambapo hadithi imewekwa, ndivyo rangi na umbile la ndani linavyoongezeka, ndivyo wahusika wanavyoanza kuhisi wanadamu zaidi, ndivyo wanavyohusiana zaidi, sio kidogo. Hekaya ya utambulisho wa kitaifa na msamiati wa kutoka hutuchanganya katika kujiweka katika kategoria za kipekee. Kwa kweli, sisi sote ni wengi -- wenyeji, wenye tabaka nyingi. Kuanza mazungumzo yetu kwa kukiri ugumu huu kunatuleta karibu zaidi, nadhani, sio mbali zaidi. Kwa hivyo mara nyingine nitakapotambulishwa, ningependa kusikia ukweli: "Taiye Selasi ni binadamu, kama kila mtu hapa. Yeye si raia wa ulimwengu, lakini raia wa ulimwengu. Yeye ni mwenyeji wa New York, Roma na Accra."

Asante.