Rouwen Onder De sterren: Rouwenden Als Spirituele Leraren

Toen ik hoorde dat mijn vader dood was, voelde ik een breuk in mijn hart, een schok die zo hevig aanvoelde dat ik het bijna kon horen. Midden in de nacht werd ik wakker van een klop op mijn voordeur en ging rechtop in bed zitten, ervan overtuigd dat er iets mis was. Het was mijn oudere broer. Hij zei dat hij slecht nieuws had. "Heel slecht." En toen verlieten de woorden zijn mond: "Papa heeft een hartaanval gehad en is helaas overleden." Als een gebroken bot: scherpe pijn, duizeligheid, ongeloof. Ik kon urenlang geen adem halen.

Mijn vader was gezond en wel, pas 66 jaar oud. Ik had hem de dag ervoor een berichtje gestuurd. We hadden die week een etentje gepland. "Hoe kan hij nou dood zijn?", dacht ik.

Er is een boeddhistisch verhaal over een monnik die in het bos door een leeuw wordt gevolgd . Hij ziet het dier dat hem volgt en loopt iets sneller.

  Ik dacht altijd dat echt nare dingen alleen anderen konden overkomen. Het klinkt absurd, irritant. Het werkt alleen echt als het geheim is, als je het niet eens volledig aan jezelf toegeeft. Maar het was er wel. Ik las vreselijke verhalen in de krant en dacht ergens in mijn achterhoofd: "Dat overkomt mij niet."

Ik heb dit soort blinde – en verblindende – optimisme eerlijk gezegd. Het is eigenlijk de schuld van mijn vader. Hij was niet onbekend met tegenslagen: hij emigreerde op zijn zestiende in zijn eentje van Iran naar de VS en bracht zijn schoolvakanties overdag slapend buiten door en 's nachts zwervend op straat, zodat hij geen kamer hoefde te betalen. Als volwassene werd hij ondernemer en zag hij zijn bedrijven bloeien, maar ook instorten en afbrokkelen. Maar hij geloofde in de kracht van framing, zelfs ten koste van de waarheidsgetrouwheid. Zijn moeder – mijn grootmoeder – handelde ook in dit soort strategische ontkenning; ze kwam terug van haar doktersafspraken om, met een zwaar Iraaks accent, hetzelfde nieuws te melden als de vorige keer: haar gezondheid, had de dokter gezegd, was "uitstekend". Haar kinderen zouden hun wenkbrauwen fronsen, maar zij bleef standvastig, zelfs op de dag dat ze stierf. "Uitstekend."

In het boeddhistische verhaal komt de leeuw steeds dichterbij, totdat de monnik in volle vaart wegrent. Hij rent doodsbang door het bos, op zoek naar dekking. Hij bereikt een klif.

Toen mijn vader stierf, deden deze illusies dat ook: er kon van alles met me gebeuren. Elke seconde voelde als het moment voor een mogelijke ineenstorting. Wat hield het universum tegen om mijn broers ook mee te nemen? Of mij? Nou ja, eigenlijk niets, als ik er serieus over nadacht. Onder al mijn dagelijkse taken door groeide een subtiele angst, een licht gevoel van vrije val. Ik voelde het in de supermarkt, op weg naar de brievenbus, 's avonds in bed.

Ik kende het ook als een vorm van inzicht. Als student van het boeddhisme had ik gehoord dat helder zien – wijsheid – betekende dat je de dingen zag zoals ze werkelijk zijn. De Boeddha raadde zijn volgelingen bijvoorbeeld aan om zichzelf er dagelijks aan te herinneren dat ze oud zullen worden – er is geen manier om aan het ouder worden te ontkomen; dat ze ziek zullen worden – er is geen manier om aan een slechte gezondheid te ontkomen; dat ze zullen sterven – er is geen manier om aan de dood te ontkomen, enzovoort.

Vóór mijn vaders dood had ik deze recitaties op mijn koelkast gehangen, om al onze gasten te begroeten die een biertje wilden drinken. Na mijn vaders dood heb ik ze stilletjes weggehaald. Ik hoefde er niet aan herinnerd te worden. Ik wist het nog.

De monnik, op de vlucht voor de leeuw, struikelt over de rand van de klif, maar weet zich op weg naar beneden vast te grijpen aan een liaan. Hij voelt de fragiliteit ervan, die door de lucht zwaait, en kijkt omhoog om de ogen van de leeuw te zien, die vanaf de richel boven hem op hem gericht zijn. Beneden, op de bodem van het ravijn, wachten twee andere leeuwen hem af, likkend aan hun lippen. Een muis begint aan de top van de liaan te knabbelen. Deze begint te rafelen.

Maar toen verstreek de tijd en verdween de waarheid van de dood elk moment uit het zicht. Ik wist het, en ik wist het niet. Ik raakte eraan gewend om weer naar de supermarkt te gaan, ervan uitgaande dat mijn man wel van zijn werk thuis zou komen, en op de een of andere manier te geloven dat alles stabiel, solide en betrouwbaar was. De vraag was echter nooit helemaal beantwoord: hoe konden we ons volledig bewust zijn van de waarheid van onze onzekerheid, en tegelijkertijd onbevreesd blijven?

Ik zocht helderheid door mezelf constant in de buurt te plaatsen van mensen die in vrije val zijn, en dat weet ik: ik begon te werken als geestelijk verzorger in een ziekenhuis, waar ik zat met zieken en stervenden. Elke patiënt waar ik aanklopte, was een wereld op zich: een jonge moeder die haar zoontje had verloren en een soort bezwering van diepe liefde voor hem uitsprak; een bejaarde echtgenoot die het haar van zijn vrouw streelde en gewoon aanwezig was in haar laatste momenten; een zoon van middelbare leeftijd die een reeks zoete, nooit eerder gevoelde "dankjewels" uitschreeuwde tegen het lichaam van zijn moeder. Elke dag was ik getuige van immens, wereldschokkend verdriet en van immense, wereldschokkende wijsheid. Ik heb nog steeds geen duidelijke antwoorden op mijn vraag. Maar ik leef eerlijker binnen de paradox.

Ik weet wel dat rouwen een moedige daad is. Geestelijk verzorgers worden soms gezien als 'helpers' of zelfs 'fixers' voor spirituele crises, maar ik zag mezelf als een student, zittend aan de voeten van de echte meesters. Onze cultuur, die de dood ontkent, eist dat we onze blik afwenden van de sterfelijkheid, van pijn. Maar rouw betekent dat je de dingen ervaart zoals ze zijn. Het betekent de schoonheid en het hartzeer van leven en sterven van dichtbij zien. Het betekent het moment proeven, precies zoals het is. Rouwenden zijn wakker.

Terwijl de rank begint te rafelen, valt de monniks blik op het rood van een aardbei die op de klif groeit. Hij pakt hem met zijn vrije arm, plukt hem van de rank en stopt hem in zijn mond. Hij proeft hem: hij is zo zoet.

Een paar weken voor mijn vaders dood gaf hij me een klein planetarium cadeau voor Chanoeka. In zijn kenmerkende rommelige verpakking zat een kleine zwarte plastic bol met kleine gaatjes in het oppervlak die sterren op het plafond projecteerden. Aangezien ik 26 was, dacht ik even dat het misschien een grap was – mijn vader gaf graag grappige cadeaus, van die cadeautjes die iemands gezicht veranderen van blijdschap in verbaasd lachen – maar het briefje maakte de oprechtheid ervan duidelijk:

Hoi Chloe Joon ,

Toen je klein was, hield je van

Ik heb een planetarium voor je. Dit

is om erachter te komen of dat nog steeds zo is.

Fijne Chanoeka, mijn schoonheid.

- Pa

Ik was dat planetarium vergeten dat hij me had gegeven toen ik klein was, hoe ik van mijn onderste bed op de vloer van mijn slaapkamer rolde om het aan te zetten en naar het zonnestelsel te staren. Op zijn verjaardag dit jaar, vier jaar na zijn overlijden, viste ik het uit mijn kast, zette het midden in mijn slaapkamer en zette het 's avonds laat aan. Ik lag op mijn rug en keek hoe het zwarte plafond oplichtte als de nachtelijke hemel. Breuk in onze verdediging is niet altijd slecht. Zo werkt het planetarium tenminste. Gaten voor sterren.

***

Voor meer inspiratie kun je aanstaande zaterdag meedoen aan de Awakin Call met Chloe Zelkha. Meer details en RSVP-info vind je hier.