Baghcheban, Poesia Eta Ipuinak

Jabbar Asgar Zaddeh gabe ezingo nuke idazten jarraitu. Triste nago bera ezagutzeko aukera izan baino lehen hil zelako, maiteminduta nagoelako.

Jabbar 1884an jaio zen Erevanen eskolarik gabeko familia musulman batean (Ossip Mandelstamek Mendebaldea hiri honetan sartu zuen Erevan-i buruz idatzi zuenean: “Maite ditut zure aho zabaleko kaleetako Babiloni makurrak”). Azerbaijango beste ume batzuekin hazi zen, eta haien itxura berdina zuen, baina ez zen; bere inguruko suposizioak, tradizioak eta konbentzioak zalantzan jarri zituen. Poeta baitzen eta, poeta on guztiak bezala, bere poemak arriskutsuak ziren. [Poetak eta haien poemak errealitatea islatzen dute eta, beraz, arriskutsutzat hartzen dira ezkutatu nahi duguna agerian uzten dutenean. Jabbar poema batengatik atxilotu zuten. Mandelstam sobietarrek hil zuten. Herrialde honetan, Emily Dickinsonen poesiaren zati handi bat hamarkadetan ez zen argitaratu; desegokia ikusten zen emakume poeta batengandik.]

Bere heziketa bakarra bertako mullaharen ohiko irakaskuntza erlijioso zorrotz eta laburra izan zen. Nonbait, nolabait, gaur egungo komunikabideen aurretik, beste herrialdeetako haur txikientzako hezkuntzaren berri izan zuen. Iranentzat haurtzaindegi mota berri bat hastea erabaki zuen, berea
familiaren etxea Kaukasoko arazoetatik ihes egin ostean. "Baghcheban" poemarekin hasi zen, zeina, bere poema gehienak bezala, berehalako ekintzarekin ezkonduta dagoen adierazpen abstraktua zen. "Baghcheban"-en bere buruari izena jarri zion eta bere buruari dei egin zion aukeratutako deiari. Baghcheban lorezaina esan nahi du turkieraz (Bahcivan) eta persieraz. Haren hitzetan: "Haur txikiei irakasten dienari izena eman behar bazaio, dei nazazu Bagcheban. Izan ere, ume hauek nire loreak dira, eta hazten lagunduko diet".

Ezkondu eta familia bat sortu ondoren, Baghchebanek bere eskola hasi zuen baliabiderik gabe, ezta haurtzaindegi batek izan behar zuenaren ideiarik ere, bere familiaren apartamentu txikiko txoko bat ikasgela gisa erabiliz. Ipuinak, abestiak eta poemak idatzi zituen haurrentzat soilik —Irango historian lehen aldiz—. Antzezlanak idatzi, paisaiak eta jantziak egin eta bere ikasleekin antzeztu zituen. Elizgizonak zimurtu egin zuen bere jokaera arraroaren aurrean, baina harritu eta haserretu zituena izan zen Baghchebanek neskei irakasten ziela eta baita mutilekin neskak ere ikasgela berean jartzen zituela.

Bere haurtzaindegia eta emakumeen eskubideak sustatzeko hitzaldiak ez ziren ongi onartu. Behin eta berriz atxilotu zuten eta askotan eraso egin zioten, bai fisikoki bai ahoz. Eraso bakoitzak eta atxiloketa bakoitzak Baghchebanen kondenak elikatzen zituen; haien sustraiak sakondu ziren eta are determinazio handiagoz jokatu zuen.

Egun batean hiru mutil gor ekarri zituzten eskolara. Iran osoan inork ez zuen bere historia osoan bururatu pertsona gor bat heztea. Denek uste zuten gorrak heziezinak zirela; ergeltzat hartzen zituzten. Baina Baghchebanek ezin izan zituen hiru haur hauek alde batera utzi. Barre egiten saiatu zen, haiengana iristen, konektatzen. Gau hartan lotara joan zen haien begietan ikusitako nahasmen eta bakardadeak hunkituta.

Komunikazioan lan egin eta lan egin zuen, lehenengo mimika erabiliz eta esku-seinaleak asmatuz, gero esku-alfabeto bisual bat garatu zuen. Baghchebanek poeta baten begietatik ikusi zituen mutil hauek, eta poetak hizkuntza eman behar izan zien haur isolatu horiei. Ez zuen ikusi haien gortasuna; haien beharra ikusi zuen, norbere burua adierazteko —poesiaren— giza gosea.

Urtebeteren buruan, hiru mutilak irakurtzen eta idazten zekiten eta hizkuntza partekatu baten munduan sartu ziren. Komunitatea poztu eta ospatu egin zen, baina gobernua eta erlijio komunitatea haserre zeuden. Erradikala ez ezik, iruzurra nabaria dela leporatu zioten. Haien arabera, pertsona gorrak hezi izanaren aldarrikapenak txarlatana zela frogatu zuen, eta eskualdeko hezkuntza-buruaren bulegoa eraso zuten kanporatzeko eskatuz. Baghcheban beren hiria utzi behar izan zuten.

Bere exodoa izan zen persiar gorrentzat gerta zitekeen gauzarik onena. Azkenean, Teheran hiribururako bidea hartu zuen eta 1924an Irango haur gorentzako lehen eskola hasteko baimena eman zioten. 1979an Khomeiniren Irango Iraultza baino lehen, mila ikasle gor baino gehiago ikasi zituzten Bagcheban eskoletan. Irango Gorren komunitateak (hau da, sinatzaileen kultura bisualak) hezkuntza, gizartea eta poesia beste milaka batzuetara ekartzeko beharrezkoa den askatasuna bultzatzen jarraitzen du —Baghchebanek aurreikusi zuen bezala—.

Haiek, hamazazpi urte nituela ezagutu nituen Gorrek bezala, badakite poesia —egiaren eta norberaren adierazpena— ez dela luxua. Gizaki guztien beharra da. Gorrek erakutsi zidaten ikusmenean nola adierazten, aurpegia, eskuak eta gorputza aurkeztu eta gero. Sinatzea musika da nire begientzat, beste edozein poesiak baino sakonago ukitu ninduen poesia.

Baghcheban eta pertsona gorrak direla eta, ni eta nire bizitza aldatu duten pertsona bisual hauei buruzko istorioak kontatzen jarraitzen dut. Inoiz ez nuen imajinatu poesiarako sarbiderik ez izatea, hizkuntza zehatz baterako sarbiderik ez izatea, hala nola persiera, ingelesa, zeinu hizkuntza amerikarra, japoniera edo zeinu hizkuntza japoniarra. Hizkuntza komunik gabe, ez dute komunitaterik, ez gizarterik, Baghchebanek bezalako pertsona bat ezagutu nuen arte. Ni ere esna geratu nintzen hain isolatuta dauden gizakiek persekutatuta, haien giza ondarea —hizkuntza— ukatu egin nuen.

Ezagutu ditudan hizkuntzarik gabeko pertsona batzuek hain ondo erakutsi dute haien isolamenduaren frustrazioa eta mina, non ezin izan nuen haiei buruz idatzi negar egin arte. Jabbar Baghchebanen irmotasuna, idealak eta jarduteko ausardia gogoratzeak bultzatu ninduen eta malkoetatik haratago hunkitu ninduen. Baghcheban dela eta, nire istorio bihurtu diren haien istorioak idazten jarraituko dut.